Zaterdag 21/09/2019

Ons lijden aan de paradijsneurose

Beeld UNKNOWN

Auteur Stefan Hertmans over de aanslag in Luik: "Een samenleving die zich waterdicht wil beveiligen tegen het onvoorziene, zal totalitair moeten worden, en zelfs dan zal het geweld altijd opspringen op een plek achter onze gepantserde rug."

Het is de vraag hoe we ons een wereld zouden moeten voorstellen waarin een daad van waanzin zoals die van Nordine Amrani onmogelijk zou zijn. Telkens wanneer het zogenaamde Columbinesyndroom opduikt, vragen we ons allen in koor af hoe het mogelijk is zoiets te voorkomen. Telkens reageren beleidsmakers met beloftes, met vijgen na Pasen, met wetten die toegesneden zijn op het geval waarvoor we te laat kwamen. En telkens is het duidelijk dat we met zijn allen niet weten waar het de volgende keer zal mislopen. Onze verwachtingen en angsten botsen daar telkens pijnlijk op elkaar.

Dat heeft wellicht te maken met een tweespalt die diep in onze wereldvisie verankerd ligt. De westerse cultuur heeft altijd dromen gekoesterd over een volmaakte wereld: het lieflijke Arcadia bij de oude Grieken, het paradijselijke landleven bij de Latijnse Vergilius, het aards paradijs voor de christenen, de Atlantismythe als droom van het volmaakte Westen, de droom van een beschaafde samenleving in Thomas Mores Utopia. Jean-Jacques Rousseau droomde van een wereld waarin de mens van nature goed was, de filosoof Immanuel Kant nam aan dat ons gevoel voor moraal steunt op een praktisch inzicht omtrent het lijden van de ander, zeg maar op empathie en wederzijds verstandelijk inzicht, terwijl de brave Amerikaanse filosoof Richard Rorty hoopte dat een beetje ironie ons ook wel solidair kon maken. Maar zo blijkt het zelden te werken. Telkens wordt de vredige droom wreed verstoord door een onvoorziene daad van geweld: Orfeus' liefje wordt door een leeuw verscheurd terwijl ze onder een ruisende boomkruin op hem wacht; de slang verleidt de eerste mensen tot het kwaad; Rousseaus welwillende wereld kreeg een satanische tegenhanger in het werk van De Sade, en zelfs uit de christelijke hemel donderden de gevallen engelen naar omlaag, achterna gezeten door vertoornde aartsengelen. Het kwaad blijkt integraal deel uit te maken van het paradijs. Maar het zit blijkbaar in onze aard ingebakken: we lijden aan een paradijsneurose, en we vergeten dat in alle vroege verhalen over een volmaakte wereld de ouden zo wijs waren de factor van het kwaad wel degelijk in te calculeren. In elk Arcadia loert de Griekse tragedie om de hoek.

Met de spectaculaire toename van onze rationaliteit, onze emancipatie en onze drang naar totale zelfbeschikking is die paradijsneurose allesbehalve genuanceerd geraakt. Integendeel, we zijn er sinds de hoge vlucht van techniek en wetenschap heilig van overtuigd dat we alles kunnen controleren en dat Arcadia dichterbij is dan ooit. Hoe meer we dit Arcadia binnen handbereik wanen, hoe angstiger we worden. Het is als in die cartoon die ik lang geleden zag: twee welgedane veertigers sommen trots op wat ze allemaal hebben - twee dure auto's, schitterend huis, mooie tuin, twee schatten van kinderen - om op het eind met paniek in hun ogen uit te roepen: We leven gevaarlijk! Bijgevolg rijden we 30 in de bebouwde kom, 50 in woonstraten, we richten woonerven in met collectieve tuinen voor de kinderen, we maken gated communities, we zijn collectief opgehouden met roken, we eten bio en gezond, we letten op onze ecologische voetafdruk, we gaan fitnessen, zwemmen en wandelen in de hoop zo de eeuwige jeugd te verdienen, we kopen het paradijs voor twee weken vlucht-hotel-vol-pension-all-in twee keer per jaar. We betalen ons blauw aan verzekeringen, geterroriseerd als we zijn door de dreigende klank in het woordje 'als'. We willen onze ouders vitaal en gelukkig bij ons tot ze negentig zijn en vervolgens willen we een pijnloze dood, een gelukkige glimlach op de lippen. Zoniet, mijn geld terug asjeblieft. Onze paradijsneurose heeft met andere woorden een hoge prijs: we wantrouwen het leven zelf en willen alles controleren. Het gevolg is een samenleving die kreunt onder wat men arcadische paranoia zou kunnen noemen. De leeuw en de slang, die loeren naar de argeloze minnaars die gaan liggen in het gras, wachten alleen op het eerste ogenblik dat we ons veilig wanen. Op dat ogenblik slaat het noodlot toe: het paradijs eist onophoudelijke waakzaamheid. Dat is de fundamentele paradox waarin we uiteindelijk terecht zijn gekomen: als je volmaakt gelukkig wilt zijn, hoed je er dan voor volmaakt gelukkig te zijn of je bent de sigaar.

Een samenleving die zich waterdicht wil beveiligen tegen het onvoorziene, zal totalitair moeten worden, en zelfs dan zal het geweld altijd opspringen op een plek achter onze gepantserde rug. Terecht merkt Peter Sloterdijk op, dat het monsterlijke tegenwoordig voortkomt uit het centrum van de samenleving zelf. Paranoia helpt ons niet tegen wat Amrani heeft aangericht; de absoluut veilige wereld is onmogelijk, zelfs bij het verbieden van alle weerzinwekkende wapens die in omloop zijn, zelfs met het dagelijks controleren van alle wapenfreaks die hatelijke rekeningen hebben openstaan met de samenleving, zelfs niet wanneer we alle messen zouden verbieden om daarmee kinderen in crèches te lijf te gaan, want er zijn nog honkbalknuppels, voorhamers, cirkelzagen, houtbijlen en alles wat onze verbeelding niet wil denken.

Troostprijs

Agressie uitbannen kan men politiek wel willen sturen, maar dat betekent alleen maar wat de profeten van de vrije wereld nu net niet willen horen: dat we nog meer socialisatie nodig hebben, nog meer structuur, nog meer voorzieningen, nog meer solidariteit, nog meer sociale controle, nog meer geduld en nog meer geloof in de heelbaarheid van de mens. En dat is niet alleen onbetaalbaar en onhaalbaar, het staat bovendien haaks op onze westerse drang naar vrijheid en zelfbeschikking. Kortom: een geval als Amrani laat ons vooral weer eens duidelijk voelen hoezeer we in de knoop liggen met onze basisverwachtingen ten opzichte van de samenleving: laat ons allen uiterst vrij, maar bescherm ons allen tegen elk gevaar. Het rouwen over deze beschavingsparadox is het enige wat ons daarbij nog enig gevoel van morele integriteit kan verschaffen. Het is niet veel meer dan een troostprijs, maar een die we zorgvuldig moeten blijven bekloppen en betasten op zijn werkzaamheid, zijn onmogelijkheid, zijn onvermijdelijke ontoereikendheid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234