Dinsdag 31/01/2023

InterviewCongo-expert Kris Berwouts

Ons land geeft de ‘tand van Lumumba’ terug: ‘Van ver klinkt het gek, maar dit is voor België en Congo van grote betekenis’

Patrice Lumumba, de eerste premier van Congo, wordt verwelkomd door de Marokkaanse koning Mohamed V, augustus 1960. In januari 1961 zal Lumumba worden vermoord. Beeld AFP
Patrice Lumumba, de eerste premier van Congo, wordt verwelkomd door de Marokkaanse koning Mohamed V, augustus 1960. In januari 1961 zal Lumumba worden vermoord.Beeld AFP

Maandag overhandigt ons land de ‘tand van Lumumba’ aan de familie van de iconische, vermoorde eerste minister van Congo. ‘Van ver klinkt het gek, maar dit is voor België en Congo van grote betekenis’, zegt Congo-expert en Afrikaspecialist bij MO* Kris Berwouts.

Barbara Debusschere

In een bijzondere ceremonie in het Egmontpaleis zal ons land een tand overdragen aan familieleden van de in 1961 vermoorde Congolese eerste minister Patrice Lumumba. Hooggeplaatste Congolese autoriteiten geven present en premier Alexander De Croo (Open Vld) opent na de overhandiging de plechtigheden. Daarna reist de tand door Congo voor rouwceremonies en wordt hij bijgezet in het Memoriaal Patrice Lumumba in Kinshasa.

Wat heeft dit allemaal te betekenen?

(lacht) “Voor wie weinig koloniale geschiedenis kent, lijkt het bizar, het ene land dat een tand overhandigt aan het andere land. Maar het gaat om de tand van Patrice Lumumba, die in Congo maar eigenlijk in heel Afrika een absoluut icoon is en staat voor de onafhankelijkheid en vrijheid van de Afrikaanse landen.

Kris Berwouts: ‘Als wij hier echt een inclusieve maatschappij willen, zullen we niet anders kunnen dan ons koloniale verleden uitspitten, benoemen en erkennen.’ Beeld rv
Kris Berwouts: ‘Als wij hier echt een inclusieve maatschappij willen, zullen we niet anders kunnen dan ons koloniale verleden uitspitten, benoemen en erkennen.’Beeld rv

“Hij is vermoord toen hij nog maar net aan de macht was als eerste premier van Congo, vlak na het einde van de Belgische koloniale bezetting van Congo. En die moord gebeurde omdat België dat wilde. Belgische hooggeplaatsten waren in die woelige dagen in de aanloop naar de moord aan zet, zoals bleek uit het onderzoek van socioloog en schrijver Ludo De Witte.

“Maar nog altijd is niemand veroordeeld voor de moord. De Lumumba-commissie die het verhaal onderzocht, besloot enkel dat ‘België een morele verantwoordelijkheid draagt’. En het lijk van de jonge premier en twee van zijn medestanders is nooit teruggevonden omdat de koloniale politie het in zwavelzuur zou hebben opgelost. Maar één politieagent die ondertussen is overleden, Gerard Soete, bewaarde de tand. Die is uiteindelijk door het parket in beslag genomen na een huiszoeking bij Soetes dochter in 2016.

“Aan die tand hangt dus het verhaal van een ex-kolonisator die democratie predikt maar een middeleeuwse moord met zich mee blijft slepen en nog altijd niet in staat is om in de spiegel te kijken en toe te geven : ‘Ja, wij hebben dit gedaan.’”

Er is niet bewezen dat het Lumumba’s tand is omdat DNA-onderzoek de tand deels of volledig zou vernietigen, wat de nabestaanden niet willen. Maar wat betekent de teruggave niettemin voor de Congolezen?

“Er is inderdaad geen bewijs dat het zijn tand is, maar voor de familie en bij uitbreiding de Congolezen is dit het enige wat er is aan stoffelijke resten. Die terugkrijgen is cruciaal voor de rituelen die horen bij een overlijden. Eindelijk kunnen ze afscheid nemen, hem begraven en zijn ziel rust geven.”

Maar blijkbaar zijn er zelfs onder zijn nabestaanden mensen die zich verzetten?

“Dat klopt en dat heeft te maken met de vrees voor politieke recuperatie. De huidige president, Félix Tshisekedi, staat zwak en kan zijn status hiermee enorm versterken. Het eerste bezoek van koning Filip en koningin Mathilde aan Congo onlangs bood hem ook al die kans. De terugkeer van de stoffelijke overschotten van zo’n grote Afrikaanse held zou Tshisekedi nog veel meer prestige kunnen opleveren en dat is voor sommigen al te wrang. Naast de moeilijke confrontatie met het aandeel van ons land in zijn dood is die politieke gevoeligheid een van de redenen waarom België hier zo lang mee gewacht heeft.”

Waarom gebeurt het nu dan toch?

“We hadden dit al eerder moeten doen. Sinds de tand in 2016 door het parket in beslag genomen is, vragen de nabestaanden de teruggave. Maar nu pas is er de wil om bepaalde stappen te zetten. Volgens mij hebben de #BlackLivesMatter-beweging en de dood van George Floyd daar mee toe bijgedragen. Het recente bezoek van het koningspaar aan Congo hoort daar ook bij. Maar jammer genoeg blijft koning Filip nog aan de oppervlakte. Hij betuigt diepe spijt, maar geen excuses, over het koloniale regime in Congo en verwees in zijn speech slechts heel summier naar Patrice Lumumba.

“Maar oprechte excuses en een eerbetoon zijn aan de orde. Want door de moord op de bevlogen Lumumba is de Congolese staat niet kunnen uitgroeien tot een sterke staat. De premier was vermoord en gerecht, leger en politie hebben de rechtsstaat niet kunnen afdwingen. Nog altijd leeft Congo onder die schaduw, met een zeer fragiele overheid. Die moord heeft de toekomst van het land mee bepaald, in negatieve zin.”

Hoe staat het met het proces van de familieleden tegen de voormalige diplomaten?

“Dat zit momenteel vast in een technische kwestie en het is niet duidelijk wat we ervan kunnen verwachten. Wat volgens mij wel duidelijk is, is dat België ondertussen best ook werk maakt van een maatschappelijk proces. We zijn nu al een hyperdiverse samenleving, dat zullen we alleen nog meer worden. In zijn speech verwees koning Filip vooral naar de toekomst, de jonge generaties.

“Maar als wij hier echt een inclusieve en tolerante maatschappij willen, zullen we niet anders kunnen dan ons koloniale verleden werkelijk uitspitten, benoemen en erkennen. Congo, maar dus zeker ook België, hebben daar nood aan. En de overdracht van die tand volstaat niet. Ons land hoopt daarmee een streep te trekken onder de betrokkenheid bij de moord op Lumumba, maar het is niet omdat die tand terugkeert, dat België klaar is met dat duistere politieke verhaal.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234