Donderdag 27/06/2019

Onopvallende jongens, op zoek naar een doel

Een week na de aanslagen in Barcelona en Cambrils vallen de puzzelstukken stilaan in elkaar. Achter de moordende raids zaten een charismatische imam en de elf jongens die hij rond zich had verzameld. Een reconstructie van twee jaar zoeken, praten en plannen onder de radar.

1 Ripoll: 2015 - juni 2017

Smalle straatjes, de Pyreneeën en het 9de-eeuwse klooster dat over de stad waakt: als toerist kun je heerlijk dwalen door Ripoll, een Catalaans stadje met tienduizend inwoners, niet ver van de grens met Frankrijk.

Maar Abdelbaki Es Satty wil niet slenteren, hij zoekt werk. Daarom klopt hij in 2015 aan bij de Annour-moskee in de stad. De in Marokko geboren veertiger wil graag als imam aan de slag bij een van de twee islamitische gebedshuizen in Ripoll. Er wonen nogal wat landgenoten van Es Satty, afkomstig uit de Noord-Marokkaanse plaats Chefchaouen - de 'Blauwe Stad'. De meesten werken in de fabrieken en boerderijen in de omgeving. Sommigen van hen zijn pas een paar jaar geleden overgekomen uit het Rif- of het Atlasgebergte.

Wat de moskeegangers niet weten, is dat de imam een bekende is van de Spaanse inlichtingendienst. Zijn naam valt voor het eerst in 2006 wanneer in Vilanova i la Geltrú, ten westen van Barcelona, een groep mannen wordt opgepakt vanwege het ronselen van jongeren voor de gewapende strijd in Irak. Es Satty woont daar ook en een van de gearresteerden is een neef van hem.

Vier jaar later wordt hij tot vier jaar celstraf veroordeeld voor de handel in hasj. In de gevangenis in Castellón leert hij Rachid Aglif kennen. Die zit een celstraf van achttien jaar uit omdat hij geholpen heeft bij het voorbereiden van de bloedige treinaanslagen in Madrid in 2004. Es Satty werpt zich op als prediker voor de islamitische gevangenen. Achteraf gezien is volgens de politie zijn radicalisering vermoedelijk tussen de celmuren in Castellón begonnen.

Wanneer zijn celstraf erop zit, wil Spanje Es Satty het land uitzetten. Ze zitten met hem in zijn maag, al verdenken ze hem op dat moment niet van terroristische activiteiten. De imam gaat in beroep tegen de uitzetting en vindt in maart 2015 steun bij de rechtbank in Castellón. Die oordeelt dat hij geen 'serieus gevaar voor de samenleving' vormt en zijn drugshandel op zichzelf staat. Nu Es Satty zijn straf heeft uitgezeten, is hij weer een vrij man en trekt naar Ripoll.

Toch voelt hij zich niet op zijn plek in de Annour-moskee. Moskeegangers horen hem steeds vaker klagen dat er in Spanje geen toekomst meer voor hem is en dat hij naar België wil verhuizen. Dat doet hij in januari 2016 ook. Vanuit Vilvoorde, waar hij drie maanden verblijft, informeert hij bij lokale moskeeën of ze nog een imam zoeken. Als die van Diegem hem om een uittreksel uit het strafregister vraagt, laat Es Satty niets meer van zich horen en keert terug naar Ripoll.

Voor de Annour-moskee heeft hij geen aandacht meer en zijn focus verschuift naar een aantal Marokkaanse stadsgenoten die een hechte vriendengroep vormen: elf jongens, van wie negen broers, sommigen nog tieners. Het is in de ogen terrorismedeskundigen een kneedbare groep: jong en dus sneller ontvankelijk voor de vlammende retoriek van iemand die ze de verkeerde kant op wil sturen. En ze zijn, vanwege de familiebanden, loyaal aan elkaar.

De 22-jarige Younes Abouyaaqoub is een van hen. Hij heeft een vast contract bij een las- en onderhoudsbedrijf in de buurt. Veel van zijn geld gaat op aan auto's. Zijn eerste was er een uit de BMW 1-serie. Hij stak er zijn klasgenoten in de opleiding elektrotechniek de ogen mee uit. Maar verder vallen de jongemannen nauwelijks op. De een brengt shoarma rond, de ander werkt in een restaurant in de buurt. Ze voetballen graag in de zaal, gaan uit en hangen vaak samen rond. Sommigen zijn als kinderen met hun ouders vanuit Marokko overgekomen. Ze hebben de taal geleerd en werk gevonden. Op school kunnen ze goed mee, hoewel de 17-jarige Moussa Oukabir bijles krijgt om zijn Catalaans en Spaans op te krikken.

Of ze zich ook geaccepteerd voelen in Spanje? Ja, zeggen de inwoners van Ripoll, en ook familieleden denken dat. Maar 'Rashid', een neef van een van de mannen, laat in de Spaanse krant El País een ander geluid horen. De Marokkanen worden volgens hem met de nek aangekeken in Ripoll; de meisjes wilden nooit met hen gezien worden. 'We zijn Moren en dat zullen we altijd blijven.' Maar maakte dat van Abouyaaqoub en zijn vrienden tot terroristen? Over hun radicalisering is nog weinig bekend, anders dan dat alle vingers wijzen naar Es Satty.

'Rashid' is niet verbaasd dat de imam tot de vriendengroep weet door te dringen. Hij omschrijft Es Satty als een doortastende man met een jonge uitstraling en een vlotte babbel. "Hij is heel slim, hij heeft je in een halfuur overtuigd. En hij praat de angst bij je weg. Dat is de kern."

Uren en uren moeten de imam en de mannen met elkaar hebben gepraat, zo valt op te maken uit ooggetuigenverslagen in de Spaanse media. Soms gebeurde dat in een bestelbusje op straat, en anders in een van de drie goedkope appartementen die op de naam stonden van leden van de groep. In het blok aan de Raval de Sant Pere in Ripoll komt de groep zeker vier keer per maand bijeen, vertelt een buurman. Ze zijn lang niet altijd met zijn twaalven en de imam ontbreekt nog weleens. In de moskee zien ze Es Satty na juni niet meer terug: hij zegt drie maanden op vakantie te gaan naar Marokko, waar hij negen kinderen zou hebben wonen.

Bij de mannen zijn veranderingen zichtbaar, sinds hun kennismaking met de imam. Een vriend wijst erop dat Moussa Oukabir de laatste maanden niet meer naar hiphop luisterde en zich traditioneel was gaan kleden. Ook liet hij zich vaker bij de moskee zien. Het hoeft niet te duiden op de wording van een terrorist, maar het viel de vriend wel op.

2 Alcanar: begin 2017 - 16 augustus 2017

Zo'n driehonderd kilometer verderop vindt de groep van twaalf een nieuw hoofdkwartier. In Alcanar, aan de andere kant van Catalonië, betrekken ze een pand dat al een tijd te koop staat en eigendom is van de Banco Popular. Of ze het huren of hebben gekraakt, is onduidelijk - de makelaar zegt van niets te weten. De buren controleren voor de zekerheid of er geen stroom wordt afgetapt, maar dat blijkt niet het geval.

Er is nog een schuilplaats waarover de mannen beschikken: een verlaten restaurant in Riudecanyes, halverwege de route naar Barcelona. De politie zal er het paspoort van Abouyaaqoub en een rijbewijs van Mohamed Hichamy vinden, die op een brandstapeltje zijn gelegd.

Omwonenden in Alcanar hebben geen idee van wat zich afspeelt in het huis met uitzicht op zee. In de kustplaats dolen wel vaker vreemde zielen rond. De burgemeester noemt Alcanar in de winter niet voor niets een spookstad. De meeste villa's zijn alleen bezet als Fransen en mensen uit de streek er 's zomers komen uitrusten. Sinds de crisis is ook nog een flink aantal inwoners vertrokken. Zo ver van huis, met weinig pottenkijkers om je heen: een betere plek om een duister complot te smeden is er niet. Er is niemand die iets door heeft, ook de politie niet: bijna geen van allen heeft iets noemenswaardigs op zijn kerfstok.

De mannen uit Ripoll rijden af en aan naar hun nieuwe schuilplaatsen, onder meer met de 500 liter aceton die ze begin augustus aanschaffen. Aceton is een van de bestanddelen van acetonperoxide, een populaire springstof onder aanslagplegers uit naam van IS. De bommen in Parijs, Brussel en Manchester waren ervan gemaakt. Wel geldt de stof als uiterst instabiel: de boel kan zomaar te vroeg de lucht ingaan.

Buren zien hoe 'een man met een baard' - vermoedelijk Es Satty - in zijn bestelbus steeds weer een nieuwe voorraad gasflessen komt afleveren. Er wordt geknutseld aan bommen die moeten afgaan op monumentale plekken in Barcelona, zoals bij de Sagrada Família, verklaart een van de terroristen later in de rechtbank.

In plaats daarvan ontploft op woensdag 16 augustus het huis in Alcanar. De kracht is zo groot dat de Roemeense buurman, Lorenzo, naar de eerste etage van zijn woning wordt geslingerd. In het tegenovergelegen hotel aan zee sneuvelen de glazen. Imam Es Satty en Youssef Aalla zijn ter plekke dood; Mohamed Houli Chemlal wordt gewond afgevoerd. In een boek met een groene kaft vindt de politie een boodschap van de hand van de imam: 'Namens de soldaten van Islamitische Staat op het grondgebied van Al-Andalus.'

3 Barcelona en Cambrils: 17 augustus 2017

Met plan A in duigen schakelen de negen overgebleven leden van de cel door naar plan B: ze huren de volgende dag drie bestelbusjes. Het is donderdag 17 augustus 2017. In een ervan richt Younes Abouyaaqoub kort voor vijven een ravage op de Rambla van Barcelona aan. Uren later, in de nacht van donderdag op vrijdag, komen vijf van zijn vrienden in actie op de boulevard van Cambrils. Ze rijden in op de vakantiegangers, vliegen over de kop met hun Audi en worden doodgeschoten.

Abouyaaqoub duikt na een vlucht van vier dagen op in Sant Sadurní d'Anoia, op 50 kilometer van Barcelona. Hij klopt aan bij een huis dat zou hebben toebehoord aan een Marokkaanse familie, maar inmiddels door een Argentijn wordt bewoond. Die staat oog in oog met de meest gezochte inwoner van Spanje. Abouyaaqoub lijkt dronken of onder invloed van drugs, zal de man verklaren.

Als de gealarmeerde agenten hem naar zijn identiteit vragen, trekt Abouyaaqoub zijn shirt omhoog. Bij het zien van zijn zelfmoordgordel vellen ze hem met een reeks kogels. Zijn laatste woorden - dat Allah groot is - sterven weg in de weidse vlakte. De zelfmoordgordel blijkt nep te zijn.

Dit verhaal is gebaseerd op gesprekken met inwoners van Ripoll, op informatie van de politie, op de verklaring van de rechtbank in Madrid (waar de verdachten deze week getuigden) en op artikels in Spaanse media, waaronder El País, El Periódico, La Vanguardia en El Mundo.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden