Dinsdag 19/11/2019

Onmacht in het Westen, van Washington tot Brussel

In de Amerikaanse media was er recent een en ander te doen over wat heet de ‘Europese Tea Party’. Die heeft men hier ontdekt sinds de overwinning van de Echte Finnen bij verkiezingen in dat land en de sterke peilingen van Front National-voorvrouw Marine Le Pen in Frankrijk. De opgang van de N-VA wordt overigens in datzelfde rijtje geplaatst, al is het meestal in een zinnetje achteraf waarin men aanstipt dat populistische en nationalistische partijen ook in andere landen hoog scoren.

Tea Party-gevoelens worden geëxporteerd naar Europa, heet het. Als het in Washington regent, dan druppelt het in Helsinki, Parijs en de Vlaamse Dorpsstraat. En als de Amerikaanse Tea Party in opstand komt tegen Washington, dan de Europese tegen Brussel.

Voor de goede orde: buiten een paar eenlingen met een Facebookpagina is ‘de Europese Tea Party’ natuurlijk een begrip dat nergens op slaat. Het is net andersom. De Tea Party is de Amerikaanse expressie van de gevoelens die in Europa al jaren een uitlaatklep hadden in partijen als het Vlaams Blok/Belang, het Front National in Frankrijk, de Lijst Fortuin in Nederland, of de Lega Nord in Italië. Philip Dewinter spuide zijn praatjes al toen Sarah Palin nog gewoon meehielp in het visbedrijf van haar man in Wasilla, Alaska. Dat mogen we dus wel even voor onszelf claimen.

Communisme

Je kan ook aanvoeren dat de zogenaamde Europese Tea Party bezorgd is over het behoud van haar sociale voorzieningen, terwijl de Amerikaanse versie net vol afschuw is bij het idee van een verzorgingsstaat naar Europees model. Obama mag geen poot verzetten in het sociaal beleid of er wordt gegild dat het communisme in aantocht is. Legio verschillen, dus. Maar dat neemt niet weg dat de bronnen van het ressentiment zeer gelijkaardig zijn.

Au fond gaat het telkens over de existentiële angsten van de blanke arbeiders- en middenklasse. Aan beide kanten van de Atlantische Oceaan vreest de blanke burgerman dat zijn land hem wordt afgepakt, dat hij verdrongen wordt door immigranten en dat de wereld waar hij zo lang comfortabel in leefde naar de haaien gaat. Aan beide kanten leeft ook de afkeer van allerlei hooghartige elites die neerkijken op gewone mensen en hun eigen volksaard verfoeien.

Er wordt trouwens heel wat heen en weer getelefoneerd tussen populistische rechts aan beide kanten van de oceaan. Onlangs nog was Tim Phillips, de voorzitter van Americans for Prosperity, een van de Republikeinse dekmantelgroepen achter de Tea Party, in Noorwegen om de extreemrechtse Vooruitgangspartij te leren hoe je een ‘spontane’ basisbeweging uit de grond stampt. Dat ook het Vlaams Belang banden heeft in de VS is bekend. Bart Dewever haalt inspiratie bij de ook in Amerikaanse Tea Party-kringen graag gelezen Britse publicist Theodore Dalrymple. En de persoonlijke adviseur van Geert Wilders is Paul Beliën, de echtgenoot van Vlaams Belang-kamerlid Alexandra Colen, die uitstekende contacten heeft in aangebrand rechts Amerika.

Het raakvlak is anti-islamitische paranoia. De ‘Eurabië’-theorie die wil dat moslimimmigranten de vijfde colonne zijn voor de islamisering van Europa, is aan beide kanten van de oceaan populair. In een aantal Amerikaanse staten lopen er initiatieven om het gebruik van de Sharia in de rechtbanken te verbieden. Dat gebeurt overigens nooit, maar het geeft wel aan dat de Tea Party dichter bij lui als Wilders en De Winter staat dan je misschien wel zou denken.

Het mag allemaal natuurlijk geen verrassing heten. In 1964 al beschreef de Amerikaanse historicus Richard Hofstadter in zijn klassieke essay The Paranoid Style in American Politics de angst voor zulke duistere elites die de boel bestieren vanuit de schaduw. De wereld is dan een clash tussen absoluut Goed en Kwaad en compromissen zijn uitgesloten.

U kent de verhalen wel: de moslims willen het Westen onder de voet lopen. De linkse kerk wil uw centen aan het allochtone profitariaat geven. Obama is een islamitische undercoveragent. Zijn ziektehervorming is een excuus om oudjes om te brengen. In Brussel maakt men plannen voor een dictatoriale Europese superstaat. Of het nu hier of daar is, overal ziet men samenzweringen tegen de kleine blanke burgerman.

Dat het precies vandaag zo gaat etteren in het hele Westen, is ook begrijpelijk. De veilige oude wereld komt nooit meer terug. Aan beide kanten van de oceaan heeft de Grote Recessie pijn gedaan. Werkloosheid, armoede en bestaansonzekerheid woekeren voort. Er zijn problemen met immigratie. Voeg daaraan toe een reeks opstanden met onzekere uitkomst in het Midden-Oosten en je zou voor minder ongerust worden.

Dat leidt in een groeiende reeks landen tot balorige reacties van het electoraat, waarbij men zichzelf, bogend op een idyllisch verleden dat in de verbeelding ergens ter hoogte van de jaren vijftig bestond, aanpraat dat het zonder de rest van de wereld allemaal veel beter zou gaan. Iedereen die het daar niet mee eens is, is een volksvreemde intellectueel, een slechte Vlaming of een ‘onechte’ Amerikaan of Fin. En zo dreigt legitieme onrust over de staat van de wereld om te slaan in irrationele reacties die alles alleen maar erger maken.

Dat is rechtsreeks af te meten aan een aantal grote dossiers die vandaag op tafel liggen. In de VS moet de komende weken het schuldplafond van de federale regering opgetrokken worden. Onder druk van de Tea Party weigeren de Republikeinen dat te doen tenzij er draconische besparingen tegenover staan. Daar willen de Democraten dan weer niet van weten en zo zit alles tot nader order muurvast. Wordt het schuldplafond niet verhoogd, dan kan de VS, de grootste economie ter wereld, haar leningen niet meer niet meer afbetalen. Dat zou leiden tot een nieuwe internationale financiële crisis zoals in 2008. Of het zo ver komt, valt te bezien. Hoe dan ook zou pokeren met dit soort levensbelangrijke dossiers tot voor kort ondenkbaar geweest zijn in Washington. Dat het nu wel gebeurt, illustreert de macht van de Tea Party.

Ondertussen staat de EU onder druk door de opkomst van Eurofobe populisten als de Echte Finnen en Marine Le Pen, die Frankrijk uit de euro wil. De komende weken moet beslist worden over een bailout voor Portugal. De kans bestaat dat de Echte Finnen, die daar niet van willen weten, in Helsinki in de regering terechtkomen en dat Finland dan gaat tegenwerken. Goed denkbaar is een scenario waarin Finland alleen afziet van een veto tegen de Portugese bailout op voorwaarde dat het er niet “of een stuk minder” voor moet meebetalen. Vervolgens kan het zijn dat een aantal andere lidstaten waar de Eurofoben veld winnen hetzelfde gaan eisen.

Rampsenario’s

Dat soort gedrag kan op den duur funest worden. De irritatie op de financiële markten is nu al voelbaar. De komende twee jaar moeten er honderden miljarden euro’s vrijgemaakt worden voor stabilisatiemechanismen voor de euro. Geen sinecure als meer en meer lidstaten onder druk komen van Eurosceptische populisten. Je mag er ondertussen niet aan denken wat er zou gebeuren als Portugal, Ierland, Griekenland of Spanje nog meer in de problemen komen, en noodkredieten politiek niet of onvoldoende haalbaar zijn. Het is altijd opletten met rampscenario’s, maar de potentiële schade is niet te overzien.

Wat aan beide kanten van de Atlantische Oceaan dreigt, is een zelfdestructieve vicieuze cirkel. Ook als bovenstaande scenario’s maar ten dele waarheid worden, zullen de gevolgen gedragen worden door precies dezelfde mensen die nu achter de populisten aanlopen. De kans is groot dat zijn zich aan de stembus nog baloriger gaan gedragen, waardoor de populisten nog meer veld winnen en rationele oplossingen nóg moeilijker worden.

Potentiële rampen daargelaten, is het voorlopige resultaat alleszins steeds meer onbestuurbaarheid, een stijgende onmacht om iets te doen aan de Grote Vragen van de dag. En dat zie je zowel in Washington als in Helsinki of Den haag, en in de Europese en Belgische incarnaties van Brussel.

Feit is: niks beslissen, is óók beslissen. Je moet jezelf dan ook indenken hoe er in New Dehli, Peking of Brasilia deze kant op gekeken wordt. De aanblik van het Westen dat niet in staat is om met het zwaard van Damocles boven het hoofd te doen wat nodig is om zijn eigen hachje te redden, moet daar voor het nodige ongeloof zorgen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234