Dinsdag 22/09/2020

Werk

Onhandig of onduidelijk, hard of kil. Een ontslag is zelden elegant

Beeld Charlotte Dumortier

Plots is je e-mail geblokkeerd, krijg je een vaag telefoontje van iemand die je nog nooit hebt gezien of hooguit tien minuten om je bureau leeg te ruimen. 'Zelfs goede bedrijven gaan vaak pijnlijk uit de bocht als ze werknemers moeten ontslaan', zegt journaliste Hilde Sabbe. Ze schreef er een boek over.

"Ik herinner het mij nog heel goed. Of ik nog even naar kantoor kon komen? Dat was zeer ongewoon, want op vrijdagmiddag gebeurt er bij een platenfirma niet meer zoveel. Toen ik daar aankwam, zei die man, hoewel er niemand te bespeuren was: 'Doe de deur maar dicht.' Pas op dat moment drong het tot mij door: hier klopt iets niet.

"Toen zei hij: 'Je bent ontslagen. Je auto - ik had een Saab, parkeerplaats, tankkaart - blijft in de garage, je geeft me nu je sleutel af, en binnen het kwartier ben je hier buiten.' Ik was volkomen van slag en belde een van mijn beste vrienden. Die zei: 'Michel, ik kom je nu halen.' Hij heeft zijn wagen volgeladen met al mijn spullen en mij thuis afgezet. En daar stond ik dan. Ik kon alleen nog maar denken: wat is hier gebeurd?"

Michels relaas is maar een van de opmerkelijke anekdotes uit het boek Lessen uit een ontslag. Auteur Hilde Sabbe, zelf begin 2015 ontslagen bij Het Laatste Nieuws, sprak daarvoor met verschillende mensen die recentelijk de laan zijn uitgestuurd. Uit de verhalen die ze sprokkelde blijkt alvast één ding: de manier waarop zo'n ontslag wordt meegedeeld, gebeurt vaak - op zijn zachtst gezegd - niet op de elegantste manier. Soms pijnlijk onhandig, wollig of onduidelijk, soms ronduit hard en kil.

Akkoord: zoals bij alle verhalen zijn er ook bij ontslagen meestal twee verschillende versies van de feiten, en een hele geschiedenis, verbonden. Maar uit het grote aantal slechte voorbeelden dat een rondvraag opleverde blijkt dat veel werkgevers toch nog vaak de mist ingaan als ze iemand moeten ontslaan.

Verhalen over onverwachte, korte ontslagtelefoontjes zijn legio, niet zelden door een of andere hr-directeur die de persoon in kwestie nog nooit in levenden lijve heeft ontmoet. Soms gebeurt het gewoon per aangetekende brief of mail. Of krijgen werknemers bij een grote ontslagronde te horen dat ze op een vastgelegde dag al dan niet een telefoontje zullen krijgen met het nieuws dat ze ander werk moeten zoeken. Probeer dan maar eens rustig van je zaterdag te genieten.

"Soms heeft de weg naar het ontslag de relaties zo verzuurd gemaakt dat er op de man of vrouw wordt gespeeld. Maar vaker gaat het zelfs niet om slechte intenties, maar loopt het op de een of andere manier toch fout", zegt Katleen De Stobbeleir. De Stobbeleir weet waarover ze praat. De professor aan de Vlerick Business School staat ook managers en bedrijven bij als coach en expert in leiderschap.

"Mensen zijn nu eenmaal niet geprogrammeerd om slecht nieuws te brengen. Bovendien gebruiken managers doorgaans meer hun rationeel brein dan hun emotioneel brein. Niet iedereen is met evenveel empathie geboren. Of is in zijn opvoeding gestimuleerd geweest om open over gevoelens te praten."

Maar dat mag geen excuus zijn, zegt ze er meteen bij. Want empathie tonen kun je leren. En slechtnieuwsgesprekken horen nu eenmaal bij het takenpakket van een leidinggevende of CEO.

Beeld Charlotte Dumortier

Face to face

Gelukkig bestaat er een uitgebreide lijst van wat je wel en vooral niet moet doen als baas. Niet dat ontslagen werknemers plots het bureau fluitend zullen verlaten, maar het kan wel onnodige extra pijn voorkomen.

Met als belangrijkste regel: doe het face to face. De Stobbeleir: "Sommige chefs delegeren ontslaggesprekken naar hr-mensen omdat die daar meer ervaring in hebben, maar zoiets komt laf en ongeloofwaardig over, alsof je je werknemers ook niet belangrijk vindt."

Kom meteen ter zake, en wees duidelijk. Niets erger dan zelf uit een gesprek moeten destilleren en concluderen dat je eigenlijk ontslagen wordt. En uiteindelijk zelf de gevreesde vraag moet stellen. Het overkwam actrice Martine Jonckheere, tot voor kort vast gezicht in de soap Familie.

"Ik had de drie weken van mijn vakantie amper geslapen. Ik had voortdurend nachtmerries, en terwijl ik lag te piekeren, stelde ik in mijn hoofd een brief op. Op een ochtend ben ik heel vroeg opgestaan en ik heb met een pen - ik doe het nog met een pen - mijn hart uitgestort in een brief.

"Mijn baas heeft binnen de tien minuten gereageerd, en op een mooie manier. Hij zei dat hij een beetje was geschrokken, dat we samen rond de tafel zouden gaan zitten.

"Ik hoopte op een goed gesprek, maar hoorde hem zeggen: 'Vanaf nu gaan wij de leiding nemen over jou.' Ik begreep het niet helemaal, en vroeg: 'Wil jij mij iets duidelijk maken? Heel eerlijk: ben jij mij aan het ontslaan?' En hij zei: 'Ja.' Met de glimlach."

Slecht nieuws verpak je beter niet in wollige constructies en eufemismen als 'er zit een kink in de kabel', of 'we bevinden ons in een catch 22'. Dezelfde aanpak leidt geregeld tot menselijke drama's in de medische sector. Denk aan omschrijvingen als: 'uw zoon is hier niet meer'.

Hotdogmanagement is evenmin een goed plan. Het worstje -lees: de bittere pil -wordt dan verpakt in positieve bewoordingen. Met als risico dat het negatieve nieuws verloren gaat aan de werknemer in kwestie, of dat die helemaal overdonderd wordt als de aap dan toch eindelijk uit de mouw komt. Om diezelfde reden is het géén goed idee om iemand onder valse voorwendselen zoals 'een gesprek over het lessenrooster' naar het kantoor te lokken.

Patrick De Maeseneire was in het verleden manager bij onder meer Adecco, Callebaut, Apple en Sun International. De eerste keer dat hij iemand moest ontslaan, bij Apple, was "rampzalig". Ik geraakte zelf niet uit mijn woorden. Dat is me nooit meer gebeurd. Het is een leerproces, zoals met vele dingen. Nu ben ik voorbereid, koel en zakelijk. Ik zeg ook hoe het nu verder moet: direct stoppen of een transitieperiode, de ontslagvergoeding. Maar de dagen voordien ben ik een zombie in mijn hoofd. Al zal ik dat nooit laten merken."

De boodschap 'hier scheiden onze wegen' alleen volstaat niet, wie zijn job verliest, wil weten waarom. Ook als ze dat zelf wel ergens kunnen raden. Zij die het hebben meegemaakt, klagen over vragen die blijven rondspoken in je hoofd, twijfels, een gedeukt zelfbeeld en angst om in dezelfde val te trappen, zonder te weten welke val precies.

Beeld Charlotte Dumortier

Niet uitstellen

Het is een menselijke reflex: zo tegen een gesprek opkijken dat je het blijft uitstellen. Slecht plan, zegt De Maeseneire. "Eenmaal de beslissing in je hoofd genomen, voer die uit. Want anders voelen mensen dat aan, wordt er toch gelekt, want er zijn altijd meerdere personen bij de beslissing betrokken."

Zeker in een groot bedrijf is het aangeraden om een aantal diensten vooraf op de hoogte te brengen en samen een timing af te spreken. Je wilt ze niet tellen: het aantal werknemers dat over zijn ontslag hoort van een collega, of doordat zijn e-mail of toegangsbadge plots blijkt geblokkeerd.

Het is nooit een goed moment om iemand de laan uit te sturen. Maar als je het doet, doe het bij voorkeur op vrijdagnamiddag of vlak voor een vakantie. Dat klinkt misschien wrang, maar volgens experts is het goed dat mensen vlak daarna opgevangen kunnen worden door vrienden of familie, en de tijd krijgen om een en ander even te laten bezinken. Voor, of vlak na, een belangrijke presentatie is dan weer niet aan te raden.

"Bij Lely Center is het ontslag afgehandeld op een zeer koude, Hollands-nuchtere manier. Ik mocht mijn budget presenteren en vervolgens zeiden ze: 'Nu hebben we de informatie die we nodig hadden, bij deze zetten we de samenwerking stop.' Ik ben naar de rechtbank gestapt, maar het is uiteindelijk in der minne geregeld."

Duidelijk en direct is goed, te duidelijk en te direct dan weer niet. Veel ontslagen werknemers voelen zich achteraf "alsof een bom op hen is gedropt". Soms moeten ze meteen het gebouw verlaten, mogelijk om eventuele wraakacties of lekken van bedrijfsgeheimen te voorkomen.

De tijd nemen is een must, zo heeft ook Wouter Torfs, CEO van de gelijknamige schoenenfabrikant, met scha en schande mogen ondervinden.

"De eerste keer dat ik iemand moest ontslaan, ben ik zelf ter plaatse naar de winkel gegaan waar die dame werkte. Maar toen ik de boodschap bracht dat we niet meer tevreden waren van haar werk, reageerde die zeer kwaad. Waarop ik min of meer ben gaan lopen. Gebrek aan ervaring en schroom wellicht, maar niet goed te praten. Ook in spanning moet je blijven staan en respectvol blijven, hoe lastig dat soms ook is. Ook al omdat het de laatste indruk is die die mensen van je bedrijf meekrijgen en vaak onthouden."

Torfs heeft zelf enkele tips waar hij zich steeds aan probeert te houden: "Laat tijd en ruimte voor emotie, maar ga niet in discussie. Als mensen kwaad reageren is dat niet weg te beargumenteren. Bovendien loop je dan het risico dat je mee begint te schreeuwen." Vreselijk vindt hij de 'hang yourself method'. "Waarbij je het zo aanbrengt dat de werknemer uiteindelijk zelf boos zegt: 'als het zo zit, ontsla me dan maar'. Dat is not done."

Beeld RV

Als een rouwproces

Je hoort wel eens dat een ontslag deels te vergelijken is met de kenmerken van een rouwproces, van ontkenning, over woede tot tevergeefse pogingen tot onderhandeling. Volgens experte leiderschap De Stobbeleir moet een goede baas dan ook vier basisemoties kunnen managen, bij zichzelf en bij anderen: kwaadheid, droefheid, angst en vreugde. "Voor elke emotie is een aparte handleiding. Je kan zeggen: 'ik begrijp dat je boos bent'. Maar niet: 'ik begrijp je angst', want dan maak je die werknemer nog banger dat hij na het ontslag nooit meer een andere job zal vinden."

'Iemand ontslaan leer je nu eenmaal niet op school', klinkt het vaak wat verontschuldigend bij CEO's. Maar waarom eigenlijk niet? Waarom zoveel cursussen over marktstrategie, maar weinig of geen lessen 'hoe breng je slecht nieuws op een zo goed mogelijke manier'?

De Stobbeleir merkt wel dat er al meer aandacht voor is dan vroeger. Bij Vlerick bijvoorbeeld zijn er wel cursussen in slechtnieuwsgesprekken, vanuit bedrijven is er meer vraag voor specifieke coachingsessies of worden, zoals bij Torfs, zelf opleidingen voorzien. "Peoplemanagement wordt almaar belangrijker. De nieuwe generatie heeft dat veel meer meegekregen."

Zo groeit gelukkig ook het besef dat een fair ontslag ook niet begint bij de mededeling zelf. "Als er geen feedback en evaluaties aan vooraf zijn gegaan, waarbij al duidelijk werd dat er problemen waren, kan de werknemer alsnog totaal uit de lucht vallen. Al zijn er natuurlijk ook mensen die ondanks feedback en waarschuwingen iets niet willen horen of zien. Daarom is het goed om vlak na het ontslag ook het nieuws naar het team te verspreiden, om jouw versie van de feiten ook te geven."

Dat een degelijk ontslaggesprek verregaande impact heeft op de persoon die de laan is uitgestuurd, blijkt alvast uit het verhaal van Michel, in Lessen uit een ontslag. Na zijn ontslag bij platenfirma Warner was hij naar eigen zeggen "compleet lamgeslagen" door "verbijstering, verwarring, ongeloof". Toen hij drie jaar later bij EMI tijdens een collectief ontslag weer moest gaan, was het anders.

"Bij EMI zijn we allemaal ontslagen, achttien in totaal. Het was een zinkend schip: er was geen cd-verkoop meer. Omdat ik de laatste was in het alfabet, heb ik alle ontslagen meegemaakt. Toen het mijn beurt was, en ik bij de baas werd geroepen, zat die totaal afgepeigerd achter zijn bureau. Ik vroeg of ik iets mocht zeggen, en ik zag hem ineenkrimpen, maar ik zei alleen: 'Ik heb hier een fantastische tijd gehad. We hebben hier veel kunnen opbouwen. Weet je wat: thank you.'"

De gecursiveerde citaten zijn fragmenten uit Lessen uit een ontslag van Hilde Sabbe.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234