Dinsdag 28/09/2021

"Ongelijkheid verklaart de crisis, neoliberalen zeggen het zelf"

null Beeld UNKNOWN
Beeld UNKNOWN

Het IMF en co. beginnen schoorvoetend af te zien van hun liberale dogma's, maar aanhoudende en bijkomende progressieve druk blijft hard nodig, zeggen Ferdi De Ville en Sacha Dierckx. Beiden zijn verbonden aan de Vakgroep Politieke Wetenschappen van de Universiteit Gent en actief bij Poliargus.

Vandaag gaat in Davos het World Economic Forum (WEF) van start, zeg maar de jaarlijkse bijeenkomst van de rijken en machtigen der aarde. Dat WEF was jarenlang een fabriek voor de belangrijkste neoliberale dogma's: vrijmaking van de kapitaals- en handelsmarkten, financiële liberalisering, arbeidsmarktflexibilisering, privatisering, enzovoort. Af en toe klinkt er nu ook al een ander geluid: het WEF stelde onlangs in het Global Risk-rapport dat inkomensongelijkheid het grootste risico vormt voor de komende tien jaar.

Dat is inderdaad niet uit de lucht gegrepen. Het Internationaal Monetair Fonds (IMF) publiceerde vorig jaar een opmerkelijk werkstuk dat stelt dat de crisis voor een groot stuk te verklaren is door ongelijkheid. Dat zit zo. Na de toegenomen ongelijkheid ten gevolge van de triomf van het neoliberalisme sinds het einde van de jaren zeventig van de vorige eeuw, susten de rijken in het Westen de onderste lagen van de maatschappij met goedkoop krediet. Om dat mogelijk en winstgevend te maken, werden de financiële markten geliberaliseerd. Die goedkope kredietverlening werd vergemakkelijkt door buitenlands geld, vooral uit opkomende economieën zoals China. Die boekten exportoverschotten, maar deelden die inkomsten niet met de eigen werknemers. Ze verkozen ook niet, zoals in het Westen, geld te lenen aan de armere lagen van de bevolking. Ze leenden het geld gewoon terug uit aan het Westen. Eens er twijfel ontstond over de schuldenberg van het Westen, moest deze zeepbel uiteraard barsten. De enige mogelijke oplossing om een herhaling te voorkomen, zo stelt de IMF-studie, is om het probleem van de ongelijkheid zelf aan te pakken.

Deze waarschuwingen voor inkomensongelijkheid zijn geen losstaande feiten. Wellicht te laat volgens velen, zijn de internationale economische instellingen, het IMF voorop, één voor één de hoekstenen van de neoliberale consensus aan het herzien. Schoorvoetend en vaak met ferme tegenzin, maar toch.

Sociale bescherming
Eerder deed het IMF bijvoorbeeld een opmerkelijke 'mea culpa'. Het bekende dat het jarenlang de 'fiscale multiplicator' onderschat had. In mensentaal: elke euro besparing door de overheid zorgt voor meer dan een euro minder economische productie. Besparingen, zeker in crisistijden, verergeren dus de budgettaire en economische toestand van landen, en storten een land in een infernale spiraal. Bovendien stelde het IMF later ook dat in het algemeen besparingen op de overheidsuitgaven economisch slechter zijn dan belastingverhogingen, zeker in een recessie.

Nog meer? Een ander werkstuk van het IMF van vorig jaar stelde dat de ongelijke impact op landen in de eurozone van handel met de rest van de wereld meer dan competitiviteitsverschillen de tekorten van de PIIGS verklaart. Of nog, het IMF gaf ook al vorig jaar - weliswaar zéér voorzichtig - toe dat vrijmaking van het internationaal kapitaalverkeer misschien toch niet altijd en overal zaligmakend is. Een recent rapport van het Directoraat-Generaal (DG) voor Werkgelegenheid en Sociale Zaken van de Europese Commissie stelde, onder andere, dat de Europese lidstaten met sterke systemen van sociale bescherming het best de crisis hebben doorstaan. En ook nog dat er geen negatief (zelfs een licht positief) verband is tussen de hoogte van minimumlonen en de werkgelegenheid.

Liberalisering van internationale kapitaalstromen, flexibilisering van de arbeidsmarkt, vrijhandel, financiële liberalisering. Alle hoekstenen van het neoliberalisme kwamen de laatste maanden onder vuur te liggen. Niet (alleen) door de Indignados, maar ook door internationale instellingen zelf, die meer in staat zijn tot voortschrijdend inzicht dan soms gedacht wordt.

Toch is verre van iedereen van gedacht veranderd. DG Werkgelegenheid en Sociale Zaken is nog steeds een relatief zwakke en geïsoleerde DG binnen de Europese Commissie, waar Commissaris voor Economische en Monetaire zaken Olli Rehn en co blijven hameren op besparingen en structurele hervormingen (newspeak voor snijden in sociale bescherming). Veel rechtse politici zien in de crisis nog altijd een kans om de Europese welvaartstaten eindelijk onherkenbaar te 'hervormen' (newspeak voor afbouwen). Het IMF blijft vinden dat de Belgische index eraan moet, en de OESO stelde recent nog dat de minimumlonen en werkloosheidsuitkeringen in België verlaagd moeten worden.

Angelsaksisch fenomeen
Samen met het beleid binnen en buiten Europa toont dat aan dat de ideologische strijd verre van gestreden is. Bijkomende en aanhoudende druk van progressieve krachten zal hard nodig zijn om de Europese en internationale instellingen verder te doen opschuiven, weg van de neoliberale ideeën.

Over neoliberale ideeën gesproken: de repliek van rechtse opiniemakers op dit stuk zal zijn dat ongelijkheid een Angelsaksisch fenomeen is, en we dit niet zomaar op Europa moeten betrekken. Dat is deels juist, maar de andere recente inzichten hebben ook, en soms vooral, betrekking op continentaal Europa. En er zit een zware paradox in het probleem van ongelijkheid als Amerikaans opzij te schuiven, maar Europa wel zo te willen hervormen dat de ongelijkheid steeds meer Amerikaanse proporties zal aannemen.

null Beeld UNKNOWN
Beeld UNKNOWN
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234