Dinsdag 06/12/2022

Ongeduldige pessimist sterft met een glimlach

Hij die zo veel heeft betekend voor de vooruitgang van het menselijk leven, is er afgelopen weekend zelf uitgestapt. Topwetenschapper Christian de Duve (95) was 's lands enige nog levende Nobelprijswinnaar.

Het is een naam die je als leerling van een middelbare school krijgt ingeprent. Je weet niet (meer) wat de man heeft gedaan, maar je kent zijn naam wel. Met fluostift onderlijnd: Christian de Duve. De man die de lessen fysica bepaalde, en chemie, en geneeskunde. En nu dus ook geschiedenis.

Heel stil is hij vertrokken, de Duve. Op zijn manier ook. Een maand geleden, op 1 april, werd hij onwel, lag uren op de grond en kon niet op eigen kracht recht krabbelen. Hij zag het als een signaal, als een teken van zijn lichaam: het is genoeg geweest.

Afgelopen zaterdag is de man die ons leven mee vorm gaf, er zelf uit gestapt. Hij wachtte daarvoor tot zijn vier kinderen in België waren. Ook zoon Thierry, professor in de States, kwam overgevlogen. De Duve schreef afscheidsbrieven aan vrienden en familie en koos zaterdag finaal voor euthanasie. Ook dat deed hij op zijn manier: zonder voorafgaand kalmeermiddel.

Over de dood zei hij onlangs: "Als ik verdwijn, zal ik verdwenen zijn. Dan is er niets meer." Heel rationeel, heel berekend, en tegelijk ook heel optimistisch. Françoise, één van zijn vier kinderen, in Le Soir: "Hij was een en al glimlach en zei dat we niet moesten huilen. Hij vond het een gelukkig moment."

Verdwijnen zal Christian de Duve nooit doen. Want het werk overstijgt de persoon. In 1974, op een verwaaide herfstdag, kreeg hij om zes uur 's ochtends telefoon op zijn appartement aan Central Park West in New York. Vervelend, op dat uur, zeker voor een langslaper: "Proficiat meneer, u hebt de Nobelprijs Geneeskunde gewonnen." Daarom verdwijnt hij nooit. Niet per se omdat hij die prijs kreeg, maar voor zijn ontdekking die aan de basis lag van die erkenning: 'de structurele en functionele organisatie van de cel'. Door de ontdekking van lysosome en peroxisome is Christian de Duve de grondlegger van de moderne celbiologie.

Niet kunnen wachten

En zeggen dat hij nooit wetenschapper wilde worden. Een witte jas wilde hij wel dragen, maar dan met een stethoscoop rond de nek. De Duve zag zich wel als dokter. Zoals hij zelf ooit zei: "Goed doen voor de mensen vond ik een waardig levensdoel."

Hij deed veel meer dan goed, door onderzoek te doen naar de werking van insuline. Hij wilde de werking kennen, verbeteren, oplossen. Hij zag zichzelf niet als wetenschapper, maar had wel alle kenmerken: "Nadenken over problemen is voor mij als ademen. Terwijl ik wandel of zwem, denk ik na." Als de Duve de slaap niet kon vatten, schotelde hij zichzelf een wiskundig probleem voor. Ofwel vond hij een oplossing. Ofwel viel hij in slaap.

Een man die in alles een probleem zag, alles wilde versnellen of verbeteren. Aanschuiven aan de paspoortcontrole op een luchthaven was voor hem een wiskundig vraagstuk. Waarom is welke rij de snelste? Zijn vrouw moest in een andere rij staan. Ging die sneller vooruit? Dan kon manlief haar vervoegen.

Zijn eigen telefoonnummer heeft hij jarenlang niet kunnen onthouden. Wegens te futiel. Om de cijfercode toch te kennen bedacht hij een algoritme. Het wandeltempo op straat werd afgestemd op de lichten voor voetgangers. De man kon niet wachten. In een interview met De Tijd, bijna tien jaar geleden: "Ik rangschik alles op een logische manier in mijn hoofd." Uit schrik voor de aftakeling van zijn eigen lichaam zwom hij iedere dag een kilometer in zijn eigen zwembad: "Want als je je spieren niet oefent, sterven ze af."

Dokter werd hij uiteindelijk wel, in het leger zowaar. De Duve was in 1917 in Groot-Brittannië geboren, als kind van Belgisch-Duitse ouders die de eerste Wereldoorlog ontvluchtten. In 1940 wilde hij datzelfde doen - vluchten -, maar toen stonden de Duitsers in de weg. Als geneeskundestudent werd hij tijdens de Achttiendaagse veldtocht bij de medische troepen ingedeeld. Hij zat daarna als medic met een korps van de geallieerden in een graanveld bij Abbeville, in Normandië, werd overrompeld door de Duitsers, meegenomen, gevangengenomen, maar kon zowaar ontsnappen naar België.

Levensvragen

Het bleek de start van een enorme carrière, die zich in Leuven en New York afspeelde, aan de Université Catholique de Louvain en de Rockefeller University. Al die tijd pendelde hij tussen Central Park in New York en Nethen in Waals-Brabant. Een tijd die helemaal in het teken stond van proefbuis en pipet. De Duve werd een wereldautoriteit, maar hij gedroeg er zich nooit naar. In een interview met EOS Wetenschap: "Ik heb dan wel de Nobelprijs gewonnen, maar niets garandeert dat ik geen oude dwaas ben."

In de epiloog van zijn loopbaan liet de Duve het pure onderzoek voor wat het was, en nestelde hij zich als 'armchair scientist'. Hij waagde zich aan de grote levensvragen. Wat is een bewustzijn? Wat zijn gevoelens? Wat zijn waarden? Wat is intelligentie? De Duve vervelde van een wetenschapper pur sang naar een filosoof, bijna antropoloog.

Hij was 94 en schreef Life Evolving waarin hij de chemie van het menselijk leven op magistrale manier uiteenrafelde. De optimist in de wetenschapper strookte daarin niet met de pessimist in de filosoof. Over België: "Als ik ernaar kijk, word ik triest. In de politiek zie je een duidelijke manifestatie van de fout in onze menselijke natuur. Het is wij tegen de rest." En het stak hem, dat de politiek zijn mening niet vroeg. Over onze planeet: "Geboortebeperking is onze enige hoop op redding. Het ziet er slecht uit als we er niks aan doen."

Op macroniveau zag de Duve het niet goed in, maar in zijn eigen microkosmos zat er geen sleet op de drang naar voor. Blijven zwemmen iedere dag, en wandelen, en problemen oplossen en logaritmes bedenken. Tot ook hij moest constateren dat het eeuwig leven niet te vangen is in een proefbuis. Het lichaam gaf een signaal en de Duve heeft geluisterd. Goed doen voor de mensen, het is hem gelukt.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234