Zondag 25/07/2021

Interview

Onderzoeksjournalist Luke Harding: ‘Rusland is een schurkenstaat’

Navalny-aanhangers demonstreren afgelopen woensdag in de straten van Moskou. ‘Hoort een dief thuis in het Kremlin?’, staat er op het pamflet van deze demonstrante te lezen. Beeld REUTERS
Navalny-aanhangers demonstreren afgelopen woensdag in de straten van Moskou. ‘Hoort een dief thuis in het Kremlin?’, staat er op het pamflet van deze demonstrante te lezen.Beeld REUTERS

Vladimir Poetin en zijn inlichtingendiensten voeren een geheime oorlog met het Westen. Brits onderzoeksjournalist Luke Harding (53) vertelt hoe de agenten van de Russische ‘schaduwstaat’ onze samenleving infiltreren. ‘Een zwak België is goed voor Rusland.’

Vladimir Poetin is geen James Bond-achtige superschurk die vanuit een grot op knopjes duwt, en wiens snode plan altijd naar wens verloopt. Maar hij is wel een ongelooflijke opportunist die verraderlijke activiteiten tegen de westerse vijand zal blijven ontplooien, of het nu om moord, vergiftiging of verkiezingsbeïnvloeding gaat. Hij haalt zijn voordeel uit zwakheden en verdeeldheden in onze samenlevingen, zowel politiek, cultureel als raciaal. Poetin speelt in Rusland graag voor God, voor ons is hij een god met kleine ‘g’ die onheil pleegt om zijn doelen te dienen.”

BIO • geboren op 21 april 1968 in Nottingham (VK) • sinds 1996 onder­zoeksjournalist voor The Guardian; sinds 2011 gespecialiseerd in Russische inlich­tingen­diensten • gewezen correspondent in o.a. Afghanistan, Berlijn en Moskou • werd in 2011 Rusland uitgezet • zijn boek over ­WikiLeaks leidde tot twee bioscoopfilms • nieuwste boek: Shadow State

Aan het woord is Luke Harding. De onderzoeksjournalist van The Guardian ontrafelde het voorbije decennium heel wat illegale operaties van Poetin, zijn netwerk van steenrijke oligarchen en de Russische inlichtingendiensten. En wat hij aantrof maakt hem ongerust. Harding weet persoonlijk hoe gevaarlijk het Kremlin kan zijn. Toen hij nog in Moskou correspondent was voor zijn krant (2007-’11) werd er regelmatig ingebroken in zijn appartement, waar hij met zijn gezin woonde. Er werd niets gestolen, maar de ongenode gasten lieten duidelijk merken dat ze elk moment in zijn woning konden komen, en lieten zelfs boodschappen achter op zijn nachtkastje.

Omdat hij te dichtbij kwam in het onthullen van maffiose constructies rond het Kremlin werd Harding gedeporteerd. Sindsdien zet hij zijn werk voort vanuit Londen. Door zijn onderzoek voor recente boeken zoals Schaduwstaat stelde hij vast hoe Poetins undercoveragenten ook ons Europees huis van binnenuit wisten te infiltreren en manipuleren, veel meer dan wij denken.

Wanneer we Harding deze week spreken via Zoom, provoceert Poetin het Westen door steeds meer troepen rond Oekraïne te verzamelen.

Is dit spierballengerol voor binnenlands gebruik, zoals de gedeeltelijke terugtrekking nu laat vermoeden, of blijft de dreiging van een invasie?

“Poetin blijft in staat om Oekraïne binnen te vallen, ja. We hebben in 2014 al de razendsnelle annexatie gezien van de Krim, toch een grondgebied zo groot als België, en de steun aan binnenlandse separatisten. Als hij nu iets onderneemt zal het wellicht een korte, strategische oorlog zijn met als doel een corridor tussen Rusland en het Krim-schiereiland te scheppen. Ook wordt gevreesd dat hij de controle wil verwerven over watervoorraden. Maar als Poetin een groter stuk Oekraïne wil innemen, kan er ook een invasie komen vanuit het westelijker gelegen Transnistrië (een stukje Moldavië dat Russische troepen al bezetten, red.). Ik denk niet dat Poetin al beslist heeft, maar mogelijk is het zeker. De situatie is nu echt wel zeer gespannen.”

De troepenopbouw leidt wel de aandacht af van zijn binnenlandse oppositie en het lot van oppositieleider Aleksej Navalny, die na zijn vergiftiging vorig jaar is opgesloten en er nu na een hongerstaking erg aan toe is. Zou Poetin hem laten sterven?

“Ik denk van wel, helaas is dat mijn antwoord. Ik ken Navalny een beetje; ik ontmoette hem al toen ik nog correspondent was in Moskou. Navalny is een ongelooflijk moedige, charismatische, onbevreesde mens. Hij maakte het Kremlin woedend omdat hij onthulde wat voor een enorm corrupt regime er in Rusland aan de macht is. Ze gebruiken een nationalistische, antiwesterse retoriek, maar eigenlijk zijn ze alleen geïnteresseerd in stelen. Poetin is, in de woorden van Navalny, ‘een dief in een bunker’. Hij en zijn KGB-collega’s hebben de voorbije decennia miljarden dollars van de staat geroofd. Voor Poetin is het onvergeeflijk dat Navalny deze illegale geldstromen blootlegde. Het vernederde hem en daarom ben ik er vrij zeker van dat Navalny niet uit de cel komt zolang Poetin aan de macht is. Poetin zal hem laten lijden, via zware verwaarlozing tijdens zijn detentie of door iets sinisters zoals novitsjok, waarmee ze hem vorig jaar al probeerden te vermoorden. Ik denk dat zijn overlevingskansen jammer genoeg gering zijn, op dit moment toch.”

Maakt Navalny’s opsluiting hem net niet gevaarlijker voor Poetin? Zijn aanhang lijkt nog gemotiveerder om op straat te komen.

“Zoals de meeste politiestaten denkt het Kremlin dat ze zijn aanhangers wel aankunnen. Kijk maar hoe afgelopen woensdag en in januari grote pro-Navalny-demonstraties werden neergeslagen. Openbare aanklagers nemen nu pseudojuridische maatregelen om Navalny’s anticorruptiestichting snel te ontbinden. Zijn topmedewerkers worden opgepakt. Zelfs het re­tweeten van zijn video’s zal strafbaar worden met vijftien dagen cel. Ze willen zijn organisatie lamleggen en de oppositie de kop indrukken.”

Evolueert Rusland van een autoritaire naar een totalitaire staat?

“Daar ziet het wel naar uit. Navalny zelf liet voor zijn ziekte kritiek tweeten op de geldende visie dat Rusland volgens velen nog in een situatie zit zoals onder Sovjetleider Brezjnev in de jaren tachtig, waar de KGB wel critici opsluit maar er geen massale repressie is. Navalny’s stelling is dat het erger is, dat Rusland vandaag vrijheden beknot, zoals onder dictator Stalin en zijn gevreesde rechterhand Beria. En inderdaad, kijk maar naar de (militaire inlichtingendienst) GROe. Zij komen tot in onze straten om aanslagen te plegen op dissidenten en worden dan door Poetin gedecoreerd als helden van Rusland. We kennen ook maar het topje van de ijsberg van al hun operaties, wellicht minder dan tien procent.

Luke Harding: ‘Wat ik kan garanderen, is dat ook een mogelijke Trump-kandidatuur in 2024 meteen door het Kremlin gesteund zal worden.’ Beeld Getty Images
Luke Harding: ‘Wat ik kan garanderen, is dat ook een mogelijke Trump-kandidatuur in 2024 meteen door het Kremlin gesteund zal worden.’Beeld Getty Images

“Wat je moet begrijpen is dat Poetin en zijn vertrouwelingen in hun hoofd verwikkeld zijn in een eindeloze geheime oorlog met het Westen, vooral met de VS maar ook met het VK en de EU. Ze vinden dat je in een oorlog het recht hebt om te doden, te saboteren en te destabiliseren. Ik zou daarom argumenteren dat Rusland een schurkenstaat is, binnenlands repressief en internationaal roekeloos en gevaarlijk.”

Navalny werd vorig jaar vergiftigd met novitsjok, hetzelfde zenuwgas waarmee Sergej en Joelia Skripal in maart 2018 in het Britse Salisbury werden belaagd. Beveelt Poetin zelf deze aanslagen?

“Het is een interessante vraag die we voor het eerst probeerden te beantwoorden in 2006, toen hier in Londen dissident Alexander Litvinenko werd vergiftigd (met polonium via een kopje groene thee, red.). Het daaropvolgende onderzoek besloot dat Poetin zelf de opdracht gaf.

“Je moet in zekere zin terug gaan naar de memoires van Stalins vroegere spionnenchef Pavel Soedoplatov, die in de jaren negentig na de instorting van de USSR een boek schreef over deze ‘speciale taken’. Stalin en zijn opvolgers keurden altijd persoonlijk de opdrachten goed om opponenten en staatsvijanden te liquideren. De ideologie van de Sovjet-Unie is misschien weg, het draaiboek is hetzelfde. Het is dus ondenkbaar dat Poetin, zelf ex-KGB’er, dit níét zou bevelen. De details laat hij misschien aan de spionnencheffen, maar de eigenlijke opdracht komt ongetwijfeld van Poetin zelf.”

De Skripals werden vergiftigd door Anatoli Tsjepiga en Alexander Misjkin, twee moordenaars van GROe. Nu worden ze er ook van beschuldigd in oktober 2014 een Tsjechisch munitiedepot te hebben opgeblazen. Wat was het motief?

“Het verhaal is volledig correct. Er zijn kopieën opgedoken van de paspoorten die Tsjepiga en Misjkin toen gebruikten met valse aliassen. Je herkent beiden duidelijk op de pasfoto’s, zij het een paar jaar jonger. Het motief om het depot op te blazen was dat de aanwezige wapens bestemd waren voor Oekraïne. De betrokken Bulgaarse wapenhandelaar Emilian Gebrev werd in 2015 vervolgens het slachtoffer van een GROe-moordaanslag, ook door vergiftiging, maar overleefde. We weten nu dat beide daders deel uitmaakten van een under­covereenheid van een vijftien- tot twintigtal GROe-agenten die geplaatst waren in de Franse Haute-Savoie, dicht bij de Zwitserse grens. Van daaruit reisden ze over heel Europa om destabiliserende operaties uit te voeren.”

Waarom vanuit de Haute-Savoie?

“Daar konden ze zich het best onopvallend vermengen tussen de vele Russen die van daaruit gaan werken in de Genève, vol internationale organisaties als de VN én de vele banken, of die er als toeristen komen skiën.”

Welke operaties voerden ze van daaruit nog uit?

“Er is een duidelijk patroon van subversieve activiteiten. Een van de GROe-topfiguren, Denis Sergejev, was in Londen terwijl de twee andere agenten in Salisbury hun vergiftiging van de Skripals uitvoerden. Maar Sergejev was ook in Catalonië actief tijdens het onafhankelijkheidsreferendum in 2017 én in het VK net voor het brexitreferendum van 2016.”

Werden deze referenda door Moskou gemanipuleerd?

“Ja, omdat het de EU verdeelde. De brexit mogelijk helpen maken was een van de hoofddoelen van Moskou. Ze verspreidden pro-brexitpropaganda via een grootscheepse troll-operatie op sociale media vanuit Sint-Petersburg. Gelijktijdig ontmoette de Britse zakenman Arron Banks, een leider van de Leave.EU-campagne (die radicaler was dan de conservatieve Vote Leave-campagne en verbonden was met UKIP, red.), ook de Russische ambassadeur en inlichtingenagent Alexander Oedod in de Russische ambassade in Londen. Daar boden ze Banks een lucratieve investering in een Russische goudmijn aan. Of de Russen ultiem verantwoordelijk zijn voor de brexit is nu moeilijk te zeggen, maar ze steunden de campagne in elk geval in het geheim. Het is een schandaal dat dit niet diepgaander is onderzocht.”

Waarom gebeurde dit niet?

“In tegenstelling tot de VS die de Russische beïnvloeding van de Trump-campagne onderzocht, gebeurde dit in het VK nauwelijks omdat de grootste politieke begunstigde van de brexit vandaag nog altijd premier is: Boris Johnson.”

Russische propagandabots steunden in 2014 ook het Schotse onafhankelijkheids­referendum. Mengen ze zich nu ook in de Schotse verkiezingen van volgende maand?

“In deze verkiezingen weten we het niet, maar je mag er zeker van zijn dat bij een tweede onafhankelijkheidsreferendum het Kremlin de separatisten zou steunen, want bij onafhankelijkheid zouden we politiek, economisch en militair zo verzwakken dat het een grotere klap voor het VK zou zijn dan de brexit.

‘Poetin zal Navalny laten lijden, door verwaarlozing of door iets sinisters. Zijn overlevingskansen lijken nu gering.’
 Beeld AFP
‘Poetin zal Navalny laten lijden, door verwaarlozing of door iets sinisters. Zijn overlevingskansen lijken nu gering.’Beeld AFP

“Het Kremlin speelt altijd in op bestaande verdeeldheid. Onder de USSR gebeurde steun voor destabilisering door de KGB in het geheim communistische partijen te financieren. Nu steunen ze extreemrechts en anti-EU-populisten. Wees er maar zeker van dat het Kremlin etnische spanningen in jullie land zou helpen vergroten als het land ernstig risico zou lopen te splitsen, want zoals zij het zien is een zwak België goed voor Rusland.”

Want Brussel is het hoofdkwar­tier van de NAVO en de EU. Hoe actief is de GROe hier?

“Voor Moskou is de NAVO een primordiale vijand. De Russische machthebbers zijn geobsedeerd door de NAVO, die volgens hen Rusland omsingelt. Het Brusselse hoofdkwartier zal voor de GROe ongetwijfeld een grootscheeps doelwit zijn van spionage en cyberaanvallen. Of ze daarin succesvol zijn of waren weten we niet, maar voor alle aanwezige inlichtingendiensten in Brussel zal de contraspionage tegen de GROe een topprioriteit zijn.”

Ook in het EU-parlement werd nog gelobbyd met geld van pro-Russische oligarchen, op aangeven van Trumps ex-campagnemanager Paul Manafort, die nog werkte voor de verdreven Oekraïense leider Janoekovitsj. Nu werd onthuld dat Manafort in de VS-verkiezingen van 2016 zelfs directe banden had met de GROe.

“Ja, pas nu komen we door vrijgegeven documenten te weten dat Manafort en een Russische agent, Konstantin Kilimnik, elkaar in 2016 ontmoetten. Ze wisselden zelfs informatie uit via geëncrypteerde smartphones. Wat we niet weten, is wat er met deze inside-informatie van de Trump-campagne is gebeurd. Maar Bidens regering bevestigt nu dat Kilimnik deze informatie meteen doorspeelde aan Moskou. Er was dus een direct geheim kanaal in de zomer van 2016 tussen de Trump Tower en Russische inlichtingendiensten.”

Volgens uw boek was Trump als zakenman in de jaren tachtig al een bron van de KGB, een ‘doveritelnaya svyaz’ die wetend of onwetend informatie doorspeelde. Zijn er nu nog banden tussen Trump en Moskou?

“We weten uit inlichtingendocumenten die de huidige Amerikaanse regering vrijgaf dat de Russen ook tijdens de verkiezingen van vorig jaar een grootschalige online steunoperatie voor zijn herverkiezing organiseerden. Hun trollen hielpen nadien ook desinformatie te verspreiden dat hij de verkiezingen won, terwijl dat niet zo was, in een poging om de VS verder te polariseren en te destabiliseren. Of Trump nu nog nuttig voor ze is, is een goede vraag. Wat ik je wel kan garanderen, is dat ook een mogelijke Trump-kandidatuur in 2024 door het Kremlin meteen gesteund zal worden.”

U schrijft in detail over de GROe-eenheden in Moskou die zich specialiseren in desinformatie. In de VS verscheen deze week een onderzoek dat de QAnon-samenzweringstheorie er ook door ‘buitenlandse actoren’ wordt verspreid. Is dit Moskou?

“Ja, dat is zeer aannemelijk. Er is een informele symbiose tussen de ecosystemen van complotdenkers zoals QAnon, antivaxxers, enzovoort en vijandelijke staatsactoren zoals Rusland, die dit aanwakkeren om de Amerikaanse of Europese samenleving te verzwakken. Desinformatie is een machtig wapen in de oorlog tegen het Westen. Voor het Kremlin bestaat er geen waarheid, alleen maar valse verhaallijnen waarmee ze mensen tegen elkaar opzetten. Het gebeurt gesofistikeerd en is beangstigend. Rusland is de eerste en meest prominente propaganda-desinformatiestaat van de 21ste eeuw geworden. En het hééft een negatief effect op het Westen.”

Volstaan onze sancties of moeten we het Kremlin harder behandelen? U beschrijft hoe ze denken als een maffiaclan en niet als diplomaten.

“Inderdaad. Mijn eerste boek over Rusland heette niet voor niets Maffiastaat. Ik citeerde oppositieleider en ex-schaker Garri Kasparov, die me toen zei: ‘Je moet vandaag niet alleen een geschiedenisboek lezen om Rusland te begrijpen, lees eerst The Godfather van Mario Puzo’. Daarin staat ook een citaat van Emile Zola, die stelt: achter elk groot fortuin schuilt een misdaad.

‘Retoriek heeft geen impact op Poetin en zijn vrienden. Zeggen dat je verontrust bent, volstaat niet. J moet ze financieel pijn doen.’
 Beeld VPRO
‘Retoriek heeft geen impact op Poetin en zijn vrienden. Zeggen dat je verontrust bent, volstaat niet. J moet ze financieel pijn doen.’Beeld VPRO

“Het Russische regime van Poetin is van nature crimineel. De mensen rond hem zijn vrienden uit Sint-Petersburg, velen ex-KGB, die miljardairs geworden zijn en de staat leiden in functie van hun private doeleinden. Beeld je in dat in Antwerpen een zakenman telefoon krijgt van het staatshoofd of een rechterhand met de vraag om even een voetbalstadion voor hem te bouwen. Doet die dat niet, dan wachten nare gevolgen. Dat is wat er in Rusland gebeurt. Maar deze corruptie is ook hun zwakte. De fortuinen van Poetins handlangers zitten overal in Europa, dikwijls in naam van familieleden. De EU zou het Kremlin véél harder kunnen treffen door persoonlijke sancties te nemen tegen de mensen van het regime en de oligarchen, waar ook Navalny toe opriep.

“Maar het is een kwestie van politieke wil. Duitsland ving vorig jaar wel een tijdje Navalny op, maar staat tegelijk toe dat de strategische gaspijplijn Nord Stream 2 van Rusland naar Duitsland wordt aangelegd. Europese politici zijn soms even cynisch als de Russische. Uiteindelijk doen ze wat er in hun persoonlijk of nationaal voordeel is.”

Wat moet Duitsland met Nord Stream 2?

“Ik ben geen politicus, maar ik zou Nord Stream 2 op pauze zetten en kijken wat er gebeurt met Navalny. Als hij sterft in de gevangenis, kan men er onmogelijk mee doorgaan, vind ik. De Duitse regering moet duidelijk maken dat als Rusland zich blijft gedragen als een stalinistische staat, die dissidenten vermoordt, territorium inpalmt en zich mengt in onze verkiezingen, er financiële en praktische gevolgen zullen zijn.”

En wat kunnen we doen als Poetin morgen Oekraïne binnenvalt?

“Er moet vooraf veel duidelijker worden gesteld wat de gevolgen zullen zijn van een dergelijke actie. Men zou kunnen dreigen om Rusland uit het SWIFT-systeem voor internationaal betaalverkeer te gooien, waardoor hun economie in één etmaal in elkaar kan klappen. Retoriek heeft op dit moment geen enkele impact. Zeggen dat je ‘verontrust’ bent volstaat niet, Poetin en zijn vrienden moet je financieel pijn doen. Ze hebben Zwitserse bankrekeningen en grote vastgoedportfolio’s, en villa’s en jachten aan de Europese Middellandse Zee-kusten. Ze willen niet in de zomer naar Sotsji gaan, maar naar Nice en Monaco. Hun daar de toegang ontzeggen, dát zou ze pas treffen.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234