Vrijdag 07/05/2021

‘Om bij het podium te komen liep je best via het herentoilet’

Het bericht, vorige week, dat de VRT volgend jaar het Amerikaans Theater verlaat, was niet onverwacht. Een beetje logisch zelfs misschien. De tijd staat niet stil. Maar mag een beetje spijt toch? ‘Dit was wel de tempel van de VRT’, zegt archiefbeheerder Albert Maene. Hier werden Canzonissima, De Droomfabriek en Mezza Musica geboren. En veel liefde ook. ‘Nicole en Hugo konden elkaar op geen enkele andere plaats voor het eerst ontmoeten dan in het Amerikaans Theater.’

Radio2 Vlaams-Brabant verlaat het Amerikaans Theater op de Brusselse Heizel en neemt zijn intrek in de Muntstraat in Leuven. Soms volstaat een lijntje in de krant voor een flashback. Het wordt jaren zeventig, Luc Appermont presenteert in een bijzonder net pak. In zijn hand een lange staaf, daarop een zwarte bol: de micro. Zijn pak is wit, het beeld zwart-wit natuurlijk, en hij zegt: “Goede avond, beste kijkers, vanuit het Amerikaans Theater...” Zo vaak gehoord, zo vaak gezien.

Maar nooit geweest, en de Dikkelindelaan in Laken is een lastig beest. Rondjes draaiend voorbij de overburen van het koninklijk paleis duurt het wat om dit oude paviljoen van Expo ’58 te vinden. “Het gebouw stond naast dat van Rusland op de Expo”, zegt Albert Maene. ”In volle Koude Oorlog was dat opvallend.” Drieënvijftig jaar later is het Russische gebouw weg. Werd ook afgebroken: de bovenste verdieping van het cirkelvormige gebouw waarin vandaag Albert Maenes archief en de studio’s van Radio 2 huizen. Aan de overkant van het gras ligt het hoofdgebouw met de televisiestudio. Toen de Expo afgelopen was, schonken de Amerikanen alles aan de Belgische staat en snel nadien werd de BRT huurder. “Het moet fenomenaal geweest zijn”, zegt Maene, met zijn vinger over de zwart-witfoto’s strijkend die tonen hoe het er in ’58 uitzag. “We waren pas tien jaar na de Tweede Wereldoorlog. Die Expo moet België een enorme boost gegeven hebben naar de golden sixties.”

Hij heeft zijn deur wijd opengegooid, maar de geur in zijn koninkrijk is onmiskenbaar die van papier en karton. Dozen dus. Af en toe zegt hij zelf: “Je kunt het zuur ruiken.” 38.000 dozen staan hier, goed voor 3,8 kilometer papieren archief. “Naar Leuven kan maar de helft mee”, zegt Maene. “Hooguit. Dus heb ik al strepen getrokken op dozen die niet meer nodig zijn. Vaak zijn dat dozen met financiële papieren. Vroeger moest dat allemaal bijgehouden worden, tot dertig jaar, maar minister Van Quickenborne heeft dat drastisch ingekort. En toch: ook nu nog komen er elk jaar vierhonderd dozen bij, dat is toch veertig meter.”

Hij zegt het niet, maar hij bedoelt het wel: maar goed ook. Want wat op papier staat, blijft. Radio, zeker toen, was vluchtig. In dit archief zitten alle uitgetikte nieuwsbulletins. “Van elke dag en dan zowel van 13 uur als van 18 uur, voor de radio hebben we die van in 1945 tot 2008”. Maar er is meer. Maene loopt voor en haalt doos 3.560 uit het rek, daarin een map, daarin een manuscript. Eerste zin: ‘De Moderne Amerikaanse poëzie verkeert thans in een periode van windstilte.’

“Het was een essay dat Hugo Claus schreef over Charles Olson en, kijk, op 10 februari 1965 is het voorgelezen door Rudi Van Vlaenderen. Dit is iets unieks, je vindt dat nergens anders.” Om maar te zeggen: zo’n archief vertrouw je niet toe aan een papierversnipperaar. Want er is meer. Doos 3.291: Teksten Correspondentie New York door Jan Albert Goris. Doos 13.398: Wedde Steekkaarten vermoedelijk 1934. Doos 225.956: Persoonlijke Gevallen. Doos 228.239: Marketingvergaderingen 1998. “Die zijn toen in huis gekomen, dat was de periode van Bert De Graeve.”

Maar soms wordt iets vergeten, had Maene aan de telefoon bij de afspraak gezegd: de museumstukken van de VRT. Hij zet zijn eerbiedwaardige pet van Bestuurslid van het Omroepmuseum op, draait met een sleuteltje Lokaal 255 open, en heft een doek op die een zwart-witcamera uit 1957 verbergt. Het lijkt alsof een nieuwe eindeloos archief zich opent: camera’s, micro’s, opnametoestellen, mixtafels, telefoons, de oudste Ampex-beeldbandtoestellen, de eerste BRT-computers, een Crompton Parkinson-zendapparaat dat de N.I.R. in 1930 van de Boerenbond huurde. Lokaal in, lokaal uit, nog een kelder door, een gang verder, een Dictaphone 1906, daar de Sonifex-jinglemachine van Studio Brussel. En dan opent Albert Maene een lade. Onder een karton waarop ‘Laatste Exemplaar’ staat, ligt de weerkaart van Armand Pien van 29 oktober 1984. “Die hingen echt in de studio en hij schreef er met krijt de hogedrukgebieden op”, grinnikt Maene. “Plots was dat nieuw.”

Er is nog een ruimte die we moeten zien. Een goudmijn voor brocanteliefhebbers in zeven afleveringen lijkt het wel, het zijn kamers vol bureaus, kasten, fake piano’s, vintage parkeermeters, een nep open haard uit De paradijsvogels, een surfplank met in grote letters ‘TOT IN SEPTEMBER’, wegwijzers naar het ‘Hol van Cleven’ uit Peter Live. Geen VRT-programma waarvan geen rekwisieten bewaard zijn. “In het gebouw dat we in Leuven gaan betrekken, zouden er twee verdiepingen voor het archief voorzien zijn”, zegt Maene. “Maar daar gaan we niet mee toekomen. Bovendien: hoe lang gaat die verhuis moeten duren?”

Ratten en muizen

Tussendoor een telefoon naar Bart Peeters. Ooit presenteerde hij vanuit het Amerikaans Theater onder meer De droomfabriek, samen met Rani De Coninck en Sabine De Vos. Maar al veel eerder, als kind, acteerde hij in Bart Bannings. “Alle binnenscènes van die reeks werden in het Amerikaans Theater opgenomen”, zegt Peeters. “Op zaterdagen, als we geen school hadden, in een studio zonder publiek.” Voor Peeters was het Amerikaans Theater, met lichte overdrijving, lange tijd zijn tweede thuis.

“Ik denk wel dat niemand ooit begrepen heeft wat de architect bezield heeft om die paviljoenen zo te bouwen. In geen enkel gebouw ter wereld kun je zo gemakkelijk verdwalen als in het Amerikaans Theater. Dat is me zelfs tijdens live uitzendingen van De droomfabriek overkomen. We hadden de gewoonte om elke vierkante meter van het gebouw te gebruiken. En zelfs het dak, toen iemand met mij ‘Singing in the Rain’ wilde zingen. De brandweer van Brussel zorgde voor de regen en toen het liedje gedaan was, moest ik opnieuw in de studio raken. Een onmogelijk parcours. Pas na een tijd had ik de ideale weg naar het podium gevonden: het herentoilet binnenstappen, dat aan de andere kant weer verlaten en zo was ik in de studio.”

Albert Maene neemt de hoofdingang van het hoofdgebouw, hét Amerikaans Theater dus. In de lobby ligt rood vast tapijt, kandidaten van de De Canvascrack eten er van de zenuwen hun vingernagels op. Onder een lichtbak met de letters ‘ANTENNE’ opent de deur naar wat vroeger de theaterzaal was. En opent de geschiedenis zich: Canzonissima, Eurosong, Singe Sange Jo, Pak de poen show, Mezza Musica, Tartufo, Margriet, Hotel Americain, IQ-Quiz, Wies Andersen Show, Aan Tafel, De droomfabriek, Het Gala van het Gouden Bertje, Basta, Tik Tak, Goede Vrijdag, Rosa, De prikballon, De Canvascrack. Alles is hier opgenomen. “In deze studio is de tv groot geworden”, knikt Albert en dat doet ook Frederik Van den Heeden. Sinds 1973 is hij hier als technicus in dienst. Beginnend met Van Pool tot Evenaar. “Alle programma’s met publiek werden hier opgenomen. Ze hadden de zaal, die tijdens de Expo eigenlijk een theaterzaal was, aangepast aan de noden van televisie. En in die tijd kwamen hier internationale groepen.”

Het vat met herinneringen opent zich. “Op een dag zouden The Rolling Stones bij Nonkel Bob komen. Speciaal voor hen hadden we de hele achterwand opgemaakt met gekleurde spotjes. Maar toen begonnen ze hun versterkers op te stellen: van onze spotjes was niks meer te zien. Tina Turner is hier drie keer geweest en Paul Anka, in Hotel Americain bij Mike Verdrengh. De hele namiddag zat hij op de bank te slapen, in repeteren had hij geen zin, het ging meteen live. En Gruppo Sportivo... die speelde zo luid dat al het ongedierte uit de kelders wegvluchtte. Nooit geweten dat er zoveel ratten en muizen in dit gebouw zaten.” Van den Heeden herhaalt wat Albert Maene al zei: “Dit was de tempel van de VRT. En ook een beetje het buitenverblijf van de Reyerslaan. Dat was ook het unieke aan het Amerikaans Theater: je werkte hier met een vaste ploeg aan een programma, iedereen kende iedereen.”

Jimi Hendrix

Terug naar Bart Peeters. “Er werd verteld dat in de kelders van het Amerikaans Theater een vaste toespraak van het staatshoofd bewaard lag, voor het geval dat er een kernramp zou uitbreken of dat de Kadhafi’s van deze wereld oorlog zouden stoken. Maar ik heb me rot gezocht: de toespraak heb ik nooit gevonden.” Wat er evenmin terug te vinden zal zijn, is de originele opname van Pak de poen show, de wel zeer ongelukkige eerste aflevering van de tv-show die de gebroeders Manu en René Verreth in 1987 presenteerden. Frederik Van den Heeden was erbij. Volgens hem was de show “kapot gerepeteerd”, maar waren de broers zo zenuwachtig dat alles wel in het honderd moest lopen. “Bij de repetities had iedereen met die auto’s met afstandsbediening gespeeld, niemand die eraan dacht dat de batterijen op zouden zijn bij de uitzending.” Ook de telefoon werkte nooit. “Niemand had blijkbaar gezegd dat je eerst een 0 moest draaien voor een buitenlijn.”

Bart Peeters: “Het lelijke is dat de geschiedenis de broers altijd zal achtervolgen, terwijl René en Manu geen enkele schuld treft. Dat waren mensen zonder ervaring, het was onverantwoord. Als ik al die omstandigheden tegen had, dan had ik me allicht gered door een extra show van Jos Bosmans op te voeren, maar voor hen kon dat niet.”

In de grote zaal van het Amerikaans Theater konden 1.150 mensen plaatsnemen, maar het balkon werd uit veiligheidsoverwegingen nooit gebruikt. De pluchen zetels wel. En het volk stroomde toe, zeker toen die grote buitenlandse namen kwamen. “Toen Mud kwam voor Tienerklanken, stonden duizenden meisjes buiten te gillen”, herinnert Frederik Van den Heeden zich. “En binnen... samen met drie collega’s moest ik op het balkon een volgspot bedienen. Dat balkon trilde van het lawaai, we waren blij dat we er veilig af konden.”

Veel kans dat de overburen van het koninklijk paleis het hoorden. “Daar ben ik zelf jarenlang geweest om de toespraak van de koning op 21 juli en rond Kerstmis mee te helpen inblikken”, vertelt Albert Maene dan weer. “Eerst gaf ik zijn luitenant een opleiding met de autocue, dan verhuisde dat apparaat veertien dagen naar het paleis zodat de koning kon repeteren en dan gingen we opnemen.” Aan de andere kant van het gebouw pronkt het Atomium. Waarmee we opnieuw eind jaren ’50 zitten. “In september ’59 is de eerste BRT-show hier opgenomen. Later kwam er een programma waarin Hugo kwam optreden. Nog voor hij met Nicole was! Ik denk dat ze elkaar hier leerden kennen.”

Klopt, zegt Bart Peeters: “In de jaren ’60 ging ik met mijn broer naar de Majestic waar Jan Zonder Vrees werd opgevoerd met Hugo Verbraeken in de hoofdrol. Nadien werd dat Hugo Simal en in dit gebouw moet hij bij zo’n show in de armen van Nicole Josy gelopen zijn. Nicole en Hugo konden elkaar op geen enkele andere plaats dan in het Amerikaans Theater ontmoeten.” En volgens Peeters zij niet alleen. “De lobby voor de televisiestudio heet de ‘Green Room’ en ik heb nooit geweten waarom, je ziet daar geen spatje groen. Maar het is bekend dat Jimi Hendrix er toen wel Liliane Saint-Pierre, met groene haardos, probeerde te verleiden. Kortom, als je zou weten wat er allemaal in die Green Room gebeurd is, zou je het niet erg vinden dat er geen groen te bespeuren valt.”

Barbecues en homo’s

Straks is dit helemaal geschiedenis. Misschien dat er nog tot volgend jaar opnames van De Canvascrack zijn, maar in juni 2012 zal de VRT het Amerikaans Theater verlaten hebben. Wat er met dit pand zal gebeuren? Geen idee. Het gebouw vertoont wel scheuren, er zijn kosten aan, al zijn er amper tien jaar terug nog herstellingen gebeurd. Nieuwe ramen gezet ook. Iemand denkt “dat die nog niet afbetaald zijn”, maar goed: c’est fini. Alle tv-activiteiten zullen dan op de Reyerslaan gebeuren. Of bij productiehuizen natuurlijk.

Radio 2 Vlaams-Brabant zal dan uitzenden vanuit Leuven. En zijn slogan iets meer waarmaken: Altijd dicht bij jou. “Toch wel goed”, zegt Dirk Somers, het radiohoofd en ooit samen met Luc Verschueren vanuit het Amerikaans Theater verantwoordelijk voor de zomershow Somers & Verschueren. “Het was altijd moeilijk om mensen naar hier te krijgen. Als mijn eigen vader hoorde dat hij naar het Amerikaans Theater moest komen, werd hij al zenuwachtig en keek hij enkele dagen voordien het oliepeil van zijn Opel Kadett na. Laken klinkt toch een beetje exotischer dan het Sportpaleis in Antwerpen. In Leuven zitten we midden in de stad, ook dat heeft zijn voordelen. En technisch gezien, zeker voor tv, had het hier beperkingen.”

In die exotiek van Laken zit volgens Somers meteen ook een probleem. “De buurt rond het Amerikaans Theater is een beetje een gedoogzone geworden voor allochtone jongeren die er met hun auto’s komen racen. De politie aarzelt zelf om hier langs te komen als er weer eens een auto tegen de omheining buiten is gereden. Elke maandag bij goed weer kun je de rotzooi van de barbecues ook opruimen. En de omgeving staat ook bekend voor de georganiseerde mannenliefde.”

Bart Peeters, nog eens: “De buurt rond het Amerikaanse Theater is een van de bekendste cruiseplekken van Brussel, ja. En toen ik nog goed in de markt lag bij beide geslachten, werd ik bij mijn wagen regelmatig aangesproken. Elke keer dacht je: nu word ik doodgeslagen, maar het ging eigenlijk gewoon om milieuvriendelijke homoseksualiteit. (lacht) Daar verschijnen was eigenlijk al toestemming geven. Maar als je vriendelijk weigerde, waren we even goede vrienden.”

Dat zal niet verdwijnen als de VRT het pand verlaat, Bart Peeters vindt het jammer, maar begrijpelijk. “De laatste jaren hoorde je toch al sneller: ‘Oei, het wordt maar in het Amerikaans Theater opgenomen.’ Dan moest je dat al snel verdedigen door te zeggen dat klein ook gezellig kon zijn, maar ik moet toegeven dat ik bij grote programma’s soms ook wel de beperkingen zag. Dus begrijp ik het. Maar het is spijtig. Na Flagey, waar als de bomen van Het Schatteneiland omvielen meteen de hele nieuwsstudio vernietigd was, is het Amerikaans Theater toch de meest met melancholie beladen plek van de VRT.”

Heel spijtig, vindt Albert Maene. Hij zal mee verhuizen naar Leuven, nog een paar jaar. En uiteindelijk toch trots terugblikken op het Amerikaans Theater. “Het gebouw was opgetrokken voor zes maanden, het heeft meer dan vijftig jaar dienst gedaan. Dat is toch niet slecht.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234