Woensdag 10/08/2022

AchtergrondMigratie

Oekraïners wel, Syriërs niet: waarom niet alle vluchtelingen op evenveel begrip kunnen rekenen

Een Oekraïense moeder wordt samen met haar dochter opgepikt aan het tijdelijke vluchtelingenkamp in Palanca, Moldavië.  Beeld NYT
Een Oekraïense moeder wordt samen met haar dochter opgepikt aan het tijdelijke vluchtelingenkamp in Palanca, Moldavië.Beeld NYT

De oorlog in Oekraïne zorgt voor een radicale omkeer binnen het Europese vluchtelingenbeleid. Oekraïners kunnen probleemloos grenzen over steken, gratis met de trein reizen en van privé-opvang genieten. De vraag blijft waarom die solidariteit er vroeger niet was.

Paul Notelteirs

“Het is oprecht moeilijk om dit te verwerken.” Als advocaat migratierecht zet Benoit Dhondt zich al meer dan tien jaar in voor een menswaardige behandeling van vluchtelingen. Toch heeft hij gemengde gevoelens bij de royale maatregelen die de Europese Unie de afgelopen dagen nam om slachtoffers van de Russische invasie in Oekraïne te ondersteunen. “De manier waarop die vluchtelingen behandeld worden, zorgt voor een haast schizofrene situatie”, zegt Dhondt.

De Europese generositeit tegenover mensen in nood was de afgelopen jaren namelijk allesbehalve een evidentie. Belgische vrijwilligers die na de asielcrisis van 2015 een #PlekVrij avant la lettre hadden en onderdak wilden bieden aan vluchtelingen uit het Maximiliaanpark dreigden zo vervolgd te worden voor het faciliteren van onwettig verblijf. In de zomer van vorig jaar werd dan weer gesuggereerd dat gedwongen terugkeer naar Afghanistan mogelijk zou blijven terwijl de taliban toen al aan hun opmars bezig waren. “Vandaag is er een omslag gemaakt en worden Oekraïners niet meer met wantrouwen geconfronteerd. Voor mensen uit mijn sector komt dat als een schok”, aldus Dhondt.

null Beeld DM
Beeld DM

De Europese generositeit tegenover Oekraïne is mooi, maar voelt ergens ook wrang aan. Dhondt vertelt zo dat er vandaag nog steeds pushbacks naar Libië gebeuren en dat de situatie in het opvangcentrum op het eiland Lesbos vreselijk is. De vraag blijft dan ook waarom Oekraïners die voor Poetins bommen vluchten gratis treinkaartjes krijgen en Syriërs die hetzelfde doen in een bureaucratische mallemolen belanden. Op de Nederlandse wetenschapswebsite NEMO Kennislink deed neurowetenschapper Christian Keysers onlangs een poging om een antwoord op dat vraagstuk te formuleren. Hij wees erop dat onze hersenen sowieso de neiging hebben om selectief om te gaan met empathie. Mensen die tot onze ‘ingroep’ behoren, en met wie we bepaalde kenmerken delen, maken bijvoorbeeld meer kans op ons medeleven dan wie deel uitmaakt van de ‘uitgroep’.

Racisme

Het ‘wij-zijdenken’ is dus een automatische reactie die ingegeven wordt door de angst voor het onbekende, maar dat betekent niet dat het onschadelijk is. Op sociale media circuleren zo beelden van zwarte Oekraïners die tijdens hun vlucht worden tegengehouden aan de grens omdat ze er anders uitzien dan de meeste medeburgers. In de Europese Unie leidt de verbondenheid tussen de pro-westerse en dominant witte ‘ingroep’ misschien tot een voordeel voor de honderdduizenden Oekraïners die momenteel hun land ontvluchten, maar het lijkt ook verdacht veel op racisme. Staatssecretaris voor Asiel en Migratie Sammy Mahdi (CD&V) verzet zich wel tegen die hypothese en wijst erop dat het logisch is dat mensen zich hier meer betrokken voelen bij een conflict waarbij de EU en Rusland elkaar recht in de ogen kijken.

Filosoof Lieven De Cauter (KU Leuven) wijst er ook op dat het te simplistisch is om de ‘ingroep’ en de ‘uitgroep’ te zien als twee vaststaande entiteiten die door een natuurlijke orde bepaald worden. Volgens hem zorgt framing ervoor dat de definitie van de twee verschillende categorieën voortdurend verandert. “De afgelopen jaren zijn vluchtelingen gedehumaniseerd en verdacht gemaakt. Zij werden dan als gelukszoekers weggezet, waardoor sommige mensen het hier moeilijker gingen vinden om ze als hun naasten te zien.” Daarnaast hebben vluchtelingen uit Oekraïne volgens hem het ‘geluk’ dat hun land in een conflict betrokken is waarin er een duidelijke visie op goed en kwaad is. Het duidelijke narratief waarbij een democratisch en westers land wordt binnengevallen door het leger van iemand als Poetin maakt het makkelijker om mee te leven. “De conflicten in Syrië of Irak zijn ingewikkelder, dat bemoeilijkt de framing.”

Vluchtelingen wachten op de bus richting Polen in Lviv.  Beeld REUTERS
Vluchtelingen wachten op de bus richting Polen in Lviv.Beeld REUTERS

Het feit dat het empathisch vermogen van burgers deels beïnvloed wordt door maatschappelijke factoren betekent ook dat ze geen weerloze slachtoffers zijn van het natuurlijke ‘wij-zijdenken’. De Cauter wijst er zo op dat media en politici een belangrijke rol kunnen spelen bij het definiëren van de ‘ingroep’. Door verhalen te brengen van vluchtelingen krijgen ze volgens hem weer een gezicht en hebben mensen meer de neiging om met hen mee te leven. De aandacht voor de situatie in Oekraïne kan op die manier een kans bieden om ook over de omgang met vluchtelingen uit andere landen na te denken, al is Dhondt sceptisch. “Ik vind het pervers om te hopen dat vluchtelingen van kleur misschien de kruimels kunnen krijgen van de correcte behandeling die Oekraïners nu krijgen.”

De advocaat migratierecht heeft dan ook moeite met Europese politici die nu een menswaardig vluchtelingenbeleid uitrekenen omdat ze voelen dat er een draagvlak voor is bij de bevolking. Die aanpak maakt van universele mensenrechten volgens hem elementen die onderhevig zijn aan de persoonlijke voorkeuren van particulieren. “De hoop dat de tijdelijke opstoot van solidariteit iets kan betekenen voor vluchtelingen van kleur is dan ook verwerpelijk en een ondraaglijk zwaktebod. Gelijkheid en menselijke waardigheid verdragen geen differentiëring.”

Lees ook

Volg alle ontwikkelingen over de oorlog in Oekraïne in onze liveblog

Rusland schakelt over naar plan B in Oekraïne: de deur naar verdere escalatie met het Westen staat open

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234