Dinsdag 07/02/2023

AchtergrondOekraïne

Oekraïense vluchtelingen in Rusland worden onder druk ondervraagd om ‘bewijzen’ voor oorlogsmisdaden te leveren

Een Russin brengt thee rond in een  bus met vluchtelingen uit Marioepol. Een groot deel van de evacués is volgens Human Rights Watch onvrijwillig naar Rusland gebracht. Beeld ANP / EPA
Een Russin brengt thee rond in een bus met vluchtelingen uit Marioepol. Een groot deel van de evacués is volgens Human Rights Watch onvrijwillig naar Rusland gebracht.Beeld ANP / EPA

Oekraïense vluchtelingen in Rusland worden gedwongen ‘bewijzen’ te leveren dat Oekraïense militairen oorlogsmisdaden plegen tegen hun eigen volk. Dat zegt mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch.

Bert Lanting

Vluchtelingen, maar ook Oekraïners die onder dwang naar Rusland zijn overgebracht uit door de Russen bezette gebieden, worden onder druk gezet om te verklaren dat Oekraïense militairen zich schuldig hebben gemaakt aan oorlogsmisdaden, zegt Oost-Europaspecialist Tatjana Loskjina van Human Rights Watch (HRW). “In de tijdelijke opvangcentra waar zij worden ondergebracht krijgen ze bezoek van rechercheurs van het Russische Openbaar Ministerie die hun vragen of ze getuige zijn geweest van oorlogsmisdaden door het Oekraïense leger of er zelf slachtoffer van waren.”

Loksjina: “Een 24-jarige vrouw vertelde mij dat zij onder druk werd gezet zo’n verklaring te ondertekenen, maar dat weigerde zij. Andere mensen, vooral ouderen, tekenden volgens haar wel. Zonder dat ze eigenlijk wisten waaronder ze hun handtekening hadden gezet. Ze waren gewoon te bang.”

Dat wordt ook gemeld door KHPG, een mensenrechtengroep uit de Oekraïense stad Charkiv. Volgens Russische advocaten en vrijwilligers worden vluchtelingen soms urenlang ondervraagd, totdat ze de verklaring uiteindelijk zonder te lezen toch maar tekenen, om van de intimiderende verhoren af te komen. In Sint-Petersburg werden Oekraïners uit de separatistenrepublieken Donetsk en Loehansk aangemoedigd zich te melden bij justitie om de status van ‘slachtoffer’ te krijgen en mee te doen aan een onderzoek naar Oekraïense oorlogsmisdaden.

Een van de vluchtelingen werd ondervraagd over het Drama Theater in Marioepol waar op 16 maart honderden mensen om het leven kwamen bij een Russisch bombardement. Uit de vraagstelling was duidelijk dat de ondervragers alleen over een “explosie” wilden praten waarvan het Oekraïense Azovbataljon de schuld zou hebben.

Deportaties

De Russische autoriteiten verzamelen de verklaringen vermoedelijk voor de processen die zij voorbereiden tegen gevangengenomen Oekraïense militairen. Onder hen zijn de mannen van het Azovbataljon, die zich na maanden vechten moesten overgeven bij de val van de staalfabriek Azovstal, hun laatste bolwerk in Marioepol.

Human Rights Watch heeft niet alleen kritiek op de omstreden ondervragingen, maar ook op het onder dwang overbrengen van mensen uit de door de Russen bezette gebieden. Momenteel zijn er ongeveer een miljoen geëvacueerde Oekraïners in Rusland. Moskou beweert dat zij uit vrije wil voor Rusland hebben gekozen, maar volgens HRW is een groot deel tegen hun zin naar het grondgebied van de bezetter gebracht. “Vaak werden mensen de bussen ingejaagd, zonder dat ze de keuze kregen waarheen ze werden geëvacueerd.”

Dat komt neer op een oorlogsmisdaad, beklemtoont Loksjina, ook al werd er geen geweld gebruikt. Het is volgens het humanitair oorlogsrecht verboden om inwoners van bezette gebieden tegen hun zin over te brengen naar het grondgebied van de bezetter. HRW eist dat Rusland onmiddellijk een einde maakt aan die deportaties.

‘Filtratiecentra’

Tot nog toe heeft de internationale mensenrechtenorganisatie geen aanwijzingen gevonden dat geëvacueerde of gedeporteerde Oekraïners systematisch worden mishandeld of gemarteld in de ‘filtratiecentra’ waar de Russen hen heenbrengen. Daar worden hun telefoons binnenstebuiten gekeerd en worden ze gecontroleerd op nationalistische tatoeages of op striemen op hun schouders die erop wijzen dat ze wapens droegen.

Tijdens de oorlog in Tsjetsjenië stonden die ‘filters’ bekend als martelcentra waar gedetineerden hun leven niet zeker waren. Dat lijkt nu niet het geval, zegt Loksjina, maar ze erkent dat het moeilijk is betrouwbare informatie te krijgen van vluchtelingen die nog in Rusland zitten. “Vaak zijn zij bang dat ze worden afgeluisterd.” Loksjina weet wel van drie gevallen waarin mannen zijn verdwenen, zonder dat hun familie weet waar ze zijn gebleven.

Ook zijn honderden burgers uit Marioepol in strijd met het humanitair oorlogsrecht wekenlang vastgehouden in filtratiecentra in Bezimenne en Kazatskiy, hoewel ze allang gecontroleerd waren. Twee vluchtelingen die beelden hadden gemaakt van de smerige, overvolle centra zijn opgepakt en zitten nu in de gevangenis in de ‘Volksrepubliek Donetsk’ (DNR) wegens het “verspreiden van nepnieuws”.

Verre uithoeken

Wat het lot is van de mensen die niet door de filtr komen, bijvoorbeeld omdat ze bij het Oekraïense leger dienden, is onduidelijk. Zij worden overgebracht naar detentiecentra van de Russische geheime dienst FSB waar ze worden ondervraagd over militaire operaties en de bewapening van de Oekraïners. Gezien de praktijken die zich in de gewone Russische detentiecentra afspelen, is het moeilijk voor te stellen dat zij volgens de regels worden behandeld.

Vluchtelingen die een filtratiepapiertje hebben gekregen, worden doorgestuurd naar tijdelijke opvangcentra, vaak niet al te ver van de Oekraïense grens, zoals in Rostov of Voronezj. Maar sommige Oekraïners worden naar verre uithoeken van Rusland gestuurd, tot Vladisvostok aan toe.

Volgens Loksjina houdt Rusland Oekraïense vluchtelingen die het land uit willen, in principe niet tegen. Maar veel van hen hebben geen geld en niet de benodigde papieren om de grens over te komen. Alleen wie goed bij kas zit of het geluk heeft hulp te krijgen van Russische vrijwilligers, maakt kans het onvrijwillige ballingsoord te verlaten.

Lees de belangrijkste ontwikkelingen over de oorlog in Oekraïne in onze liveblog.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234