Vrijdag 28/02/2020

Odysseus

Professor Magnasco:

Wie? Astronoom Constantino Baikouzis en professor Marcelo Magnasco

In het nieuws? Zij beweren de exacte datum te kennen waarop Odysseus zijn reis beëindigde

Odysseus kwam thuis op 16 april 1178 voor Christus

New York l Generaties lang is er al over gediscussieerd. Wanneer eindigde de reis van koning Odysseus waarover Homerus schreef in zijn epische gedicht Odyssee? Twee wetenschappers baseren zich op astronomische aanwijzingen in de tekst. Daardoor beweren ze de exacte dag te kunnen bepalen waarop de bloederige climax van het verhaal plaatsvond.

door Wilfried Eetezonne

Meteen weten we ook wanneer de stad Troje viel, want de odyssee begint na de Trojaanse oorlog en duurt tien jaar. Daardoor zou Troje gevallen zijn in het jaar 1188 voor Christus.

Dat de Odyssee een van de belangrijkste antieke teksten uit onze beschaving is, zal niemand ontkennen. Alleen roept het werk veel vragen op. Wat is er bij Homerus fictie en wat is gebaseerd op historische feiten? En vooral: wanneer speelde de Odyssee zich precies af?

Astronoom Constantino Baikouzis van het Observatorio Astronómico de La Plata in Argentinië en professor in de fysica Marcelo Magnasco van de Rockefeller Universiteit in New York herlazen het werk en zochten naar astronomische aanwijzingen. Volgens hen verwijst Homerus naar een zonsverduistering op de dag dat Odysseus thuiskomt. Die zonsverduistering vond plaats op 16 april 1179 voor Christus.

Koning Odysseus, die de list met het Trojaanse paard bedacht, begint aan zijn terugreis naar Ithaca na de Trojaanse oorlog. Op zijn tocht wordt hij onder andere gevangengenomen door de nimf Calypso, wordt hij geholpen door de godin Athene en tegengewerkt door de wraakzuchtige god Poseidon. Thuis in Ithaca wacht echtgenote Penelope trouw op de koning. In de veronderstelling dat Odysseus dood is zijn er heel wat vrijers die naar haar hand dingen. Bij zijn thuiskomst zal Odysseus de meer dan honderd vrijers doden.

Het is in die passage dat volgens de wetenschappers de sleutel ligt. De ziener Theoklymenos waarschuwt de vrijers en voorspelt hun dood. Op het einde zegt hij dat de zon uit de lucht verdween en er een ongelukkige duisternis over het land viel.

Dat Homerus hier naar een totale eclips verwijst, is niet nieuw en in de jaren twintig werd al berekend dat er een totale zonsverduistering plaatsvond op 16 april 1179 voor Christus. Alleen werd daar nooit veel geloof aan gehecht. Homerus schreef de Odyssee immers rond 800 voor Christus en de verduistering werd lang afgedaan als een dichterlijke vrijheid of een mythologische eclips.

Baikouzis en Magnasco hebben nu vier andere astronomische verwijzingen gevonden die de slachting van de vrijers wel degelijk dateren op die dag. Drieëndertig dagen voor de thuiskomst zou Hermes hoog in het westelijk halfrond hebben gestaan, schrijft Homeros, wat een verwijzing is naar de planeet Mercurius. Tijdens zijn reis en op negenentwintig en een halve dag voor hij Ithaca bereikt, kan Odysseus navigeren dankzij het sterrenbeeld Boötes en de Pleiaden. Zes dagen voor de slachting ziet Odysseus de ochtendster, wat een verwijzing is naar de planeet Venus, die 's ochtends zichtbaar is. Daags voor het bloedbad is er sprake van een nieuwe maan, wat een vereiste is voor een totale zonsverduistering.

Beide wetenschappers vergeleken die gegevens met astronomische data en kwamen uit op dezelfde dag als de wetenschappers uit de jaren twintig. "De kans dat je op dezelfde dag uitkomt door twee totaal verschillende onderzoeksmethodes is 1 op 50.000", aldus professor Magnasco. "Uiteraard is dit geen bewijs dat de Odyssee echt gebeurd is. Sommige zaken daarin zijn echt wel fantasierijk."

Volgens de wetenschappers is in elk geval het bewijs geleverd dat Homerus op de hoogte was van astronomische verschijnselen die zich eeuwen voor zijn eigen bestaan hebben voorgedaan.

"Als we er van uit zouden gaan dat Odysseus inderdaad echt heeft bestaan en dat zijn reis inderdaad tien jaar heeft geduurd, dan zouden we kunnen zeggen dat Troje gevallen is in 1188 voor Christus."

De archeologische site van Troje, bij het Turkse Hissarlik, wordt onderverdeeld in verschillende lagen. De laag die verband zou houden met de Trojaanse oorlog en de val van de stad, werd tot nog toe gedateerd op 1190 voor Christus.

Of de discussie over de Odyssee nu volledig beslecht is, is nog maar de vraag. De twee wetenschappers geven toe dat ze zich op glad ijs wagen om de goden aan planeten te linken. Die traditie ontstond pas bij de Babyloniërs rond 1000 voor Christus en er is geen enkel bewijs dat de Grieken ten tijde van Homerus dit ook al deden.

Magnasco geeft toe dat die interpretatie op het randje is. "Zelfs als er historische argumenten zijn die zeggen dat dit een belachelijke redenering is, zullen we blij zijn als er mensen zijn die de Odyssee nu op een andere manier lezen met de datum in het achterhoofd."

Dit is geen bewijs dat de 'Odyssee' echt gebeurd is. Sommige zaken zijn echt wel fantasierijk

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234