Vrijdag 27/01/2023

Ode aan het doodgewone

Wat hebben autobanden, pasta en A4-papier met elkaar gemeen? Het ziet er misschien banaal uit, maar het ontwerp is stukken slimmer en straffer dan je dacht. De Franse ontwerper Oscar Lhermitte bewijst met zijn expo 'No Randomness', straks in Kortrijk, dat prachtdesign schuilt in de meest onverwachte hoekjes.

Wist u dat Italianen stiekem in hun vuistje lachen als ze ons pasta zien eten? Spaghetti bolognese met lekkere brokken gehakt en groeten is voor hen een culinaire misdaad. Dunne spaghettislierten zijn voor sterke sauzen - zonder brokjes! - zodat de pasta niet te veel smaak opslorpt. Spirelli krult alleen maar omdat de pasta op die manier meer saus en brokjes kan vasthouden. En zo kreeg geen enkele pasta toevallig zijn vorm, net als alle andere tentoongestelde objecten in 'No Randomness'.

De pasta is maar een van de vele verrassingen in 'No Randomness', de expo van Oscar Lhermitte (29) over het ingenieuze design van doodgewone dingen. Ter gelegenheid van de Week van het Ontwerpen strijkt de expo vanaf 28 oktober in Kortrijk neer.

De Franse ontwerper, die ondertussen al even in Londen woont, haalt nog een voorbeeld aan terwijl hij in zijn koffie roert met een lepeltje dat later nog van belang zou blijken: "Wist je dat de euro de enige munteenheid ter wereld is waarbij de grootte van de munten en biljetten evenredig is met de waarde? In het Verenigd Koninkrijk is een pond half zo groot als 50 pence. In de Verenigde Staten zijn de munten al helemaal een zootje en is elk dollarbiljet even groot. Je zou een blinde perfect 1 in plaats van 50 dollar kunnen geven, zonder dat die het merkt. De euro is de eerste munteenheid waarbij rekening werd gehouden met slechtzienden en blinden. Klinkt ontzettend logisch, maar is het niet verbazend hoe lang het geduurd heeft?"

Hoe komt u erbij om pasta en muntstukken tentoon te stellen?

"Aanvankelijk zette ik 'No Randomness' op voor de designbiënnale van Saint-Etienne. Een aantal curatoren, onder wie ikzelf, werd gevraagd om tentoonstellingen op te zetten rond de betekenissen van schoonheid, het thema van dat jaar. Dus: wat is schoonheid, wat betekent het in design en wat is de esthetiek hiervan?

"Toen ik de briefing bekeek, vond ik het een goed idee om de tegenovergestelde richting uit te gaan en een andere vorm van schoonheid te tonen: een die minder voor de hand ligt, die de schoonheid van functionaliteit aantoont. Tijdens designbiënnales, expo's en galerieën zie je vaak erg dure en artistieke spullen. Dat clasht vaak met het grote publiek, dat design zo als iets onbetaalbaars, iets elitairs gaat bekijken."

Terwijl design allesbehalve snobby en een ver-van-mijn-bedshow hoeft te zijn.

"Absoluut. Design is overal. Het is het lepeltje waarmee ik nu in mijn koffie roer en het kopje waaruit ik drink. In de expo wil ik niet per se lelijke producten tonen, wel spullen die je niet onmiddellijk met design associeert omdat ze op het eerste gezicht alledaags, mondain en saai zijn. Door op één detail te focussen, kun je aantonen dat zelfs daar design in schuilt. Iemand heeft het ooit met een reden ontworpen. De noodzakelijkheid van het ontwerp vertrekt vanuit de functie. Als je dat doorhebt, dan denk je: wow, dit is zo slim, dat had ik zelfs niet gezien. En net daarom is het mooi.

"Veel bezoekers denken aanvankelijk dat de expo een mopje is, tot ze echt stilstaan bij de spullen die er staan. Het is een goede introductie tot de wereld van design. En het raakt jong en oud, omdat iedereen de ontwerpen kent, er zit humor in en bezoekers komen te weten dat het ook draait om wiskunde en gezond verstand. Als ze zich later afvragen waarom hun eigen koffiekopje net zo in elkaar zit, is het opzet geslaagd."

Wat is volgens u, in dat opzicht, het mooiste designobject dat er bestaat?

"Het A4-blad is misschien niet het meest iconische product, maar wel het meest gebruikte én minst gerespecteerde. De verhouding tussen de breedte en de lengte van een A4 is gelijk aan de vierkantswortel van 2, waardoor papier steeds dezelfde verhouding heeft, ongeacht hoeveel groter of kleiner je het maakt. Vouw je een vierkant blad dubbel, dan wordt het een rechthoek. Zo raak je proportie kwijt.

"Toen het A4-blad werd uitgevonden, bestond er nog niets vergelijkbaars. Beeld je in: in je mappen zou alles een ander formaat hebben. Je zou niets goed kunnen bijhouden omdat alles eruit zou vallen. Als je nu wat print, gebeurt dat altijd op hetzelfde formaat en dat houdt steek. En het mooiste van al: niemand vraagt zich ooit af: waarom is dat stuk papier nu exact 21 op 29,7 centimeter groot?"

Alle producten die u toont, zijn doodgewoon en hebben toch een verhaal dat bijna niemand kent. Hoe begin je aan zo'n zoektocht?

"Door jezelf constant vragen te stellen en veel te researchen. Zo ontdek je dat sommige dingen een vrij teleurstellende ontwerpreden hebben, terwijl andere dan weer erg verrassend zijn. Een voorbeeld? Die dikke, platte schrijnwerkerspotloden. Fantastisch! Aanvankelijk dacht ik dat ze plat waren zodat je ze makkelijk achter je oor kunt steken, maar de echte reden is zo mogelijk nog beter. Als schrijnwerker is de kans groot dat je vaak op daken gaat zitten. Die zijn schuin en daarom zijn de potloden plat. Opdat ze niet zomaar van het dak kunnen rollen. Zo eenvoudig is het. Mooi toch?

"Verder legde ik mezelf een paar richtlijnen op: ik ben uitsluitend op zoek gegaan naar alledaagse producten die niet aan een merk verbonden zijn. Details over het ontwerp van een Nike-sneaker zul je dus niet vinden, maar een veter met een mooi verhaal misschien wel.

"Daarnaast moet het om details gaan. Waarom stopborden achthoekig zijn, bijvoorbeeld. En ten slotte wilde ik niet oordelen over de kwalitatieve functie van het ontwerp. Ik had net zo goed een AK47-machinegeweer kunnen tonen, als er iets moois aan zou zitten. Dat ik radicaal tegen dat wapen ben, staat los van hoe ingenieus het ontworpen is."

Een favoriete designer heeft Lhermitte niet, een favoriet product kan nog net wel. Het Duitse Festool maakt werkgereedschap dat 100 procent voor zijn functionaliteit is vormgegeven. Geen extraatjes, geen opsmuk: "Ongelooflijk hoe dat in elkaar zit. Hun machines moet je gebruikt hebben vooraleer je begrijpt waarover ik het precies heb. Dat zijn de Rolls-Royces onder het gereedschap."

Is er een ontwerpperiode die u wel aantrekt?

"Ik ben erg geïnteresseerd in de Bauhaus-periode (op p. 46 meer over deze stroming, NH). Die strakke designstroming was experimenteel en ging uit van een optimistisch gedachtegoed. Alles binnen Bauhaus houdt steek. En zelf ben ik ook helemaal niet geïnteresseerd in ornamenten. De opsmuk van die typische Brusselse art nouveau doet me niets. Ontzettend lelijk is het niet, maar goed design zou ik het allerminst noemen.

"In de aanloop naar de Bauhaus-periode schreef de Oostenrijkse ontwerper Adolf Loos het interessante manifest Ornament en misdaad. Die man zei letterlijk dat elk materiaal enkel en alleen om zijn materiële kwaliteit gebruikt mocht worden. Verf kon je volgens hem maar beter verbieden, want dat was opsmuk waarmee je de oorspronkelijke eigenschap van een product verborg. Je moest de eigen esthetiek van materiaal gebruiken. Dat vind ik een heel interessante gedachtegang."

Uitzonderlijk goed ontworpen producten vallen amper op omdat ze zo gebruiksvriendelijk zijn. Van veel goed design - zoals dat A4-blad van daarnet - zijn we allang vergeten wie het ontwierp. Is dat niet paradoxaal?

"Er is een verschil tussen goed design en het mogelijke succes van design. Vandaag is het gangbaar dat ontwerpers bekendheden en helden worden, soms nog bekender dan hun ontwerpen. Of dat een goede evolutie is, weet ik niet.

"Goed design maakt je leven gebruiksvriendelijker zonder dat het in your face is, anders satureert het je leven. Soms ben ik wild van een grappig ontwerp. Maar zoals de meeste grappen, duurt een goeie grap maar even. Wanneer je zo'n grappig ding koopt, ben je aanvankelijk enhousiast, maar de fun houdt op na een paar maanden. Daarna wordt het nutteloos en nog later heb je er gewoon genoeg van. De producten in 'No Randomness' kunnen niet vervelen omdat je ze amper opmerkt. Beeld je in dat een stuk papier je constant toeschreeuwt: kijk hoe fantastisch mijn verhoudingen zijn. Je zou je zelfs niet meer kunnen concentreren op wat je schrijft." (lacht)

'No Randomness', van 28 tot en met 31 oktober gratis te bezoeken in de Budafabriek in Kortrijk, als een van de vijf tentoonstellingen n.a.v. 'Week van het Ontwerpen'. Meer info via weekvanhetontwerpen.be

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234