Vrijdag 18/10/2019

Ode aan de man met de schallende lach

Vijf jaar na zijn dood is het onbehaaglijk stil geworden rondom de vijf jaar geleden overleden Ivo Michiels. Het tijdschrift DW B keert met een themanummer het tij. Het eerbetoon omvat sterke teksten van onder meer Jeroen Olyslaegers en Peter Verhelst.

"Ik wil al pratend het kerkhof betreden", zo luidde het leidmotief van Ivo Michiels (8 januari 1923 - 7 oktober 2012). En dat is de godfather van de Vlaamse experimentele roman ook grotendeels gelukt. Tot kort voor zijn dood in zijn geliefde Provence-dorp Le Barroux werkte Michiels aan de roman Maya Maya, die postuum zou verschijnen en waarin hij zelfs overmoedig de opmaat naar een nieuwe cyclus zag. "Niets heeft in het werkelijke leven een begin, een midden en een einde", ordonneerde Michiels. "Ik zal blijven doen wat ik altijd gedaan heb sinds de Alfa-cyclus (1963-1979). Wat ik kan mengen, meng ik. Ik deed het al lang voordat het woord zappen bestond. Groter geheim is er niet", zo verklaarde hij in 2000 in een Knack-interview.

Toch kostte het tijd vooraleer Michiels - pseudoniem van Henri Ceuppens - volkomen op waarde werd geschat als consequent vormvernieuwer én tekstspeelvogel. Decennialang stond hij te boek als een weerbarstige writer's writer. Hoe vaak is hij niet misprijzend uitgekreten voor 'hermeticus' en 'eerste Vlaamse postmodernist'? Niet voor niets gold Het boek alfa (1963) bij middelbare scholieren ooit als een kuitenbijter hors catégorie op de leeslijst.

Pas toen Michiels de kaap van de 80 jaar rondde, regende het plots herdenkingen én gold hij als wegbereider voor nieuwe generaties. Tom Lanoye stak de loftrompet ("Een Jan Fabre van de literatuur"), terwijl Peter Verhelst, Leo Pleysier, Jeroen Olyslaegers en Stefan Hertmans al eerder ontdekten hoezeer het ingenieuze schrijven van Michiels een zelfonderzoek was, een eeuwig gevecht met de taal dat hij glorieus won.

Michiels' stempel op het Vlaamse artistieke leven van de jaren 50 tot 80 blijft indrukwekkend: visionair kunstcriticus (bij Het Handelsblad), Vlaams filmscenarist en -pionier, tijdschriftredacteur, bevlogen docent én vooral: innovatief en onvermurwbaar schrijver. Toen Michiels in 1979 met zijn vrouw Christiane het isolement opzocht in het Zuid-Franse Le Barroux, vlakbij de Mont Ventoux, en abrupt het Vlaamse culturele leven de rug toekeerde, werd hij zowel cultfiguur als buitenbeentje.

Meerstemmig converseren

Dat Peter Verhelst en Jeroen Olyslaegers nu prominent aanwezig zijn in een knap DW B-nummer over Michiels, lijkt volstrekt logisch. Curatoren Sigrid Bousset en Lars Bernaerts brengen hulde aan 'het idee van ludiek en meerstemmig converseren' dat Michiels zo genegen was. DW B-hoofdredacteur Hugo Bousset wijst op de sleutelwoorden uit Michiels' oeuvre: 'Muziek, dans, filmscherm'.

Schrijven vergeleek Michiels ooit "met het aanfloepen van zoiets als een scherm. Beelden en gedachten hollen sneller dan woorden." Bousset en Bernaerts stimuleerden diverse auteurs tot een 'bijzonder heen-en-weer' met de karakteristieke stijl en thema's van Michiels, met onder meer Charlotte Van den Broeck, Gerda Dendooven, Vincent Van Meenen, Lex Bohlmeijer en zelfs Michiels' voormalige partner Christine Faes (die haar liefde uitschreeuwt in korte fragmenten).

Het Michiels-nummer, visueel doorweven met manuscriptfragmenten, opent met het prachtige lyrische gedicht '9.10.12' van Peter Verhelst, een datum te situeren twee dagen na de dood van de schrijver. Het is een zinnelijke, bijna wellustige herinneringsoefening waar Verhelst de zindering van de Provence mee in betrekt: 'We beten in de wijn en likten aan het vlees en dronken/De wonde van de wijn/Keken hoe de ander beet en de een likte en de ander sneed/Over je kin en over je borst.' En: 'Iemand in het huis die zich ons niet herinnert, buigt zich over het laatste lichaam van wie zich ons niet kan herinneren.'

Eeuwige dubbelzinnigheid

Kernstuk uit deze DW B is de doorwrochte, maar gevoelige postume open brief van Jeroen Olyslaegers aan Michiels, waarin hij het oorlogsverleden van 'Henri Ceuppens' laat resoneren met dat van Wilfried Wils uit zijn roman WIL, de 'tweezak' die zich tenslotte ook een dichter waande. Niet dat Olyslaegers Michiels verwijten stuurt. Integendeel. 'Het is verschrikkelijk te lezen hoe jij als verpleger tijdens de verplichte arbeidsdienst in het verliezende Duitsland een beeldschoon meisje bijstaat in haar laatste uren terwijl ze uiteindelijk bezwijkt aan vreselijke brandkwetsuren en in jouw armen sterft.'

Wel vlooit Olyslaegers het thema oorlog en ambiguïteit uit. Duidelijk is dat uit Henri Ceuppens de schrijver Ivo Michiels voortvloeide én zijn zucht naar het verkennen van nieuwe horizonten. Olyslaegers vat dat in een mooie filmvergelijking: 'Jouw oorlogsgetuigenis oogt als een vroege film van Roberto Rossellini zoals het rauwe Roma, città aperta of het hopeloze Germania anno zero, om dan over te gaan in het koele modernisme van L'avventura van Michelangelo Antonioni.'

Hij besluit dat Ivo 'in zijn systeem zit', vervlochten met de verhalen van zijn grootvader. 'Die eeuwige dubbelzinnigheid zal blijven spoken.'

Sven Vitse gooit het over een heel andere boeg in zijn essay Ooit ben ik dus handelaar geweest. Hij bekijkt licht verbluft de eerlijkheid waarmee Michiels het over pecuniaire zaken had. Want neen, de schrijver leefde niet van de dauw. De leeslijsten waren een betrouwbare bron van inkomsten, maar ook 'financiële meevallers in de kunsthandel'. Vitse betoogt - zij het niet al te overtuigend - dat Michiels' schrijverschap er een uit schuld is. 'Bij uitstek Ivo Michiels heeft met het krijt aan de handen geschreven.'

Opnieuw beginnen

Vervolgens gaan jonge wolven Charlotte Van den Broeck, Vincent Van Meenen en Arno Van Vlierberghe een 'creatief gesprek' aan met Michiels' werk, de een al wat inventiever dan de andere. Van den Broeck herwerkt in spoedbestek zelfs Het boek alfa. Gerda Dendooven haalt vervolgens jeugdherinneringen op, geënt op de speelsheid van herhaling uit Exit, het middendeel van de Alfa-cyclus. Maar dat vlot slechts matig en valt enigszins tussen wal en schip in dit nummer. Ook Lars Bernaerts' essay over Dixit detoneert enigszins, vanwege te zware analytische allure.

Dan liever de meanderende bespiegelingen van de Nederlandse presentator en journalist Lex Bohlmeyer over zijn 'levenslange gesprekken' met de man met 'de schallende lach'. Hij vat nog eens samen waar het bij Michiels om gaat: 'Veelstemmigheid, polyfone gelaagdheid, ja!' En: 'Verbluffende ambiguïteit'. En pronkt met de levenslessen die hij puurde uit Michiels' werk, met op stip het thema van afscheid en opnieuw beginnen: 'Doe het maar gewoon, laat maar los, ga mee met de verandering, begin weer opnieuw. Je kunt altijd opnieuw beginnen.'

DW B, dwb.be, 'Met Ivo Michiels in gesprek' verschijnt op 4 oktober. Het nummer (15 euro) bevat naast het themakatern ook onder meer teksten van Stefan Hertmans, Peter Holvoet-Hanssen en postuum werk van J.M.H. Berckmans. Presentatie op 8 oktober, 11u, Nottebohmzaal, Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience, Antwerpen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234