Donderdag 24/09/2020

Ode aan de gekleurde voetbaldans

De gekleurde voetbaldans borrelde rond 1900 op uit Latijns-Amerikaanse en later de Afrikaanse straten. Jongetjes overleefden met de bal aan de voet, voerden er elk denkbaar kunstje op uit hun schatkamer vol schijnbewegingen. Met als toppunt de ontembare dribbel

Ronaldinho & Thierry Henry! Wie beheerst er beter de dribbel in snelheid? Wie vertegenwoordigt meer de speelse, individualistische Afro-Latinostijl die de westerse voetbalwoestijn kleurt? Vanwaar dan toch die hoon van op de blanke tribunes? Heeft Pelé, de beste voetballer aller tijden, gelijk met zijn uitspraak: 'Racisme is lafheid en lafheid ontstaat uit angst voor het onbekende'? Ronaldinho en Thierry Henry zijn het gezicht achter de campagne 'Stand up, speak up!'. Voetbal als middel tegen racisme in stadion en samenleving. Raf willems

Nelson Mandela formuleerde het ooit zo: "Voetbal heeft de kracht te inspireren en te verenigen. Het brengt hoop waar wanhoop heerste, het haalt raciale barrières neer.'

De voorbije eeuw maakten migranten, vluchtelingen en 'kleine luyden' zich meester van het voetbal. Het hielp hen vaak te integreren. Bovendien diepten zij het spel uit en voegden er iets wezenlijks aan toe. Het artistieke spel om de bal is overal ter wereld geïntroduceerd door de kinderen van de diaspora. Door mensen zonder rechten, zonder hoop, op de dool, op weg naar nergens. Op de vlucht voor extreme armoede, bittere ellende, mensonterende omstandigheden: Iers-Schots (Celts), joods-Boheems en Afro-Amerikaans. Ziedaar de verworpenen der aarde. In hun odyssee naar het licht vonden die tweederangsburgers drie dingen die het leven draaglijk moesten maken: de populaire muziek (folk, pop, tango, blues, samba, jazz,...), de sociale democratie en een avontuurlijke voetbalstijl die mondiaal de geesten begeesterde.

Waar blanke, zwarte en gekleurde mensen sierlijk samenspeelden, ontstond iets moois : Uruguay 1930, de Braziliaanse wereldkampioenen, Ajax 1995 en Frankrijk 1998. En spelers met migrantenroots zorgen sinds de Eerste Wereldoorlog onafgebroken voor de superieurste lofzang op de techniek: Sindelar, Di Stefano, Puskas, Kopa, Best, Platini, Maradona, Cantona en Zidane.

Het vrijheidslievende voetbal was gericht op integratie, solidariteit en amusement en heeft dus, naar het woord van de Uruguayaanse schrijver Eduardo Galeano, 'een mooie, wereldwijde reis gemaakt.'

De Schotse arbeidersklasse is, onder invloed van de Ierse diaspora (1845), de grondlegger van de creatieve gedachte in het voetbal: 'passing game'. Dat stond in fel contrast met het door de Engelse burgerij gedisciplineerde 'kick & rush'. Het diende als antwoord op de minderwaardige positie van Schotten en Ieren in het Verenigd Koninkrijk: Football is the game of the working class! Haar stilistische passenspel werd een universeel begrip en legde de basis voor 'the beautiful game' in alle uithoeken van de wereld.

Het inspireerde de gekleurde voetbaldans. Die borrelde in Latijns-Amerika, rond 1900 in Montevideo en later in Afrika op uit de straat. Jongetjes overleven met de bal aan de voet, voeren er elk denkbaar kunstje op uit hun schatkamer vol schijnbewegingen: Futebol Arte. Met als toppunt van die gekleurde voetbal-voodookunst: de ontembare, dansende dribbel. Die donkere voetbaldissidentie verwarmt sinds het begin van de 20ste eeuw het koude, verstarde Europese systeemdenken met zijn ambiance, ritmiek, spiritualiteit en sensuele swing.

De vooruitstrevende regering van Uruguay liep van 1906 af voorop, stippelde een sociale sportpolitiek uit en hanteerde voetbal als educatief concept. Het esthetische spel van de Celestes (hemelsblauwen) van de jaren twintig baseerde zich op de combinatie van de Schotse beginselen en het swingende straatvoetbal. Uruguay speelde als enige land met donkere voetballers, tegen de hevige protesten in.

De Braziliaanse auteur Mario Filho schreef in de jaren vijftig het fascinerende O Negro do Football Brasileiro. Hij beweert dat voetbal aan zwarten, mulatten, cafuso's (kruising tussen indianen en zwarten) en mestizo's (afstammelingen van indianen) de kans gaf om zich te manifesteren en te ontplooien. Toch duurde het decennia vooraleer gekleurde spelers werden toegelaten.

Terug naar Nelson Mandela. Hij treedt met zijn uitspraken in de voetsporen van mensenrechtendenkers als Brother Walfrid, een Schotse versie van Daens, die Celtic Glasgow stichtte en het concept van voetbal, integratie ('open to all'), solidariteit en entertainment lanceerde. Mahatma Gandhi adopteerde het in Zuid-Afrika ten faveure van de rechten van zijn Indische gemeenschap op het einde van de negentiende eeuw. Toen volgde een kettingreactie: de Uruguayaanse sociaaldemocraten in de eerste dertig jaar van de twintigste eeuw; de Tsjechische humanistische president Masaryck en de joods-vrijzinnige cultuurscène in Berlijn, Wenen en Boedapest tijdens het Interbellum; de Braziliaanse bevrijdingsfilosoof Gilberto Freyre en de Hongaarse hervormer Nagy in de jaren vijftig; de Ghanese 'blotevoetensocialist' Kwame Nkrumah, eerste leider van een onafhankelijke Afrikaanse staat, in de jaren zestig; de bewustzijnsactivist Steve Biko in de jaren zeventig en de regeringen Mitterrand en Blair in de jaren tachtig en negentig. Zij bedienden zich van 'the united colours of football' als emanciperende filosofie.

De gedachte - voetbal als kunst én als verbindend principe tussen mensen - is al meer dan een eeuw oud. Naar het woord van asielzoekers in Manchester, bij het slot van de jaarlijkse Unity Cup, georganiseerd door het stadsbestuur en de topclubs City en United, in augustus 2003: 'Voetbal is het enige dat ons samenbrengt en ons een identiteit geeft.'

Een wandeling langs tien donkere topspelers die de voorbije eeuw het aanzien van het wereldvoetbal ingrijpend veranderden door middel van een nieuwe beweging, een originele gedachte, hun opvallende verschijning of een combinatie van die drie.

Eerste zwarte voetbalprins. Vond rond 1920 in Montevideo de dribbel op de kleine ruimte uit. Danste na de Spelen van Parijs in 1924 de tango op de Moulin Rouge als mannelijk antwoord op Josephine Baker. Droeg groene kostuums, zijden sjaaltjes en modieuze hoeden. Voorzitter van de carnavalvereniging Libertadores de Africa. Leidde zijn Celestes naar goud op de OS van 1924 en 1928 en op het eerste WK van 1930. Dansen deed hij ook op het veld. Bedacht een stijl van korte, flitsende, ritmewisselingen en zigzaggende passeerbewegingen, de tokkel, snel en swingend als bij een gitaarsolo.

Eerste zwarte Braziliaanse vedette op een ogenblik dat dat niet vanzelfsprekend was. Ster van het WK '38. Onderwerp van liedjes, films en gedichten. De zwarte diamant bedacht dé beweging uit de Braziliaanse voetbalschool: de bicecleta of sierlijke omhaal, hangend in de lucht.

Eerste zwarte voetbaldenker die het strategiedebat beheerste en vernieuwde. Ontwerper van het Didiïsme, de donkere dans der Seleçao. Beschouwde het voetbal als een filosofie van ratio en fantasie. Constructeur van het fijnzinnige en veelkleurige Braziliaanse wereldelftal in 1958 en 1962. Doorbrak, op basis van zijn trots, de blanke selectiepolitiek van de Braziliaanse bobo's. Ontwerper van de bananenbal: een afstandschot dat op het ultieme moment de doelman verrast door een onverwachte curve.

Ultieme Braziliaan. Goddelijke gek. Demonisch dribbeldier op rechts, met x- en o-been. Bal voor de voet, dribbel en schijnbeweging uit stand. Soms zonder bal. Ongeletterd, ongekunsteld, authentiek. Onbegrepen door zijn medespelers, dodelijk voor de vijand, begeerd door de vrouwen. Kind onder de kinderen, met wie hij uren op straat kon voetballen. A alegria do povo, vreugde van het volk, omdat hij simpele mensen liet lachen met zijn onnavolgbare fratsen en altijd één van hen bleef. Zijn dood in 1983 bracht 200.000 huilende fans op de been. "De wereld weent om jou, Garrincha", stond op een Maracanamuur gekalkt.

Liep na een doelpunt met ontbloot bovenlijf in rituele trance rond. Een vroegrijpe zwarte jongen knalde in 1962 Real Madrid, de witte falanx van Franco's fascisme, aan flarden. Bracht met Benfica sensualiteit én snelheid in het trage voetbalspel. In zijn tijd kreunde Lissabon onder de beklemmende gedachten van de oerkatholieke dictator Salazar. Die sloeg elke vorm van seksualiteit in de ban en noemde zwarten dom en minderwaardig. De rusteloze Eusebio verzoende Lissabon met de lust met zijn Afrikaanse ambiance, ritmiek en spiritualiteit opnieuw. Doorbrak de koloniale clichés, presenteerde zich als eerste zwarte Afrikaan aan de Europese voetbaltop, in de periode van de moord op Lumumba en de verbanning van Mandela.

Scène uit de documentaire 'Gods of Brazil' over het leven van Pelé en Garrincha. 'Vergeet de arme kinderen niet. Armoede is angst voor het leven.' De woorden van een geëmotioneerde Pelé bij zijn duizendste doelpunt. Voerde in zijn leven een dubbele strijd. Voor sprankelende schoonheid in het spel. Tegen de vernederende leefomstandigheden van het meestal gekleurde Braziliaanse kind van de straat. Bereikte zijn hoogtepunt op het WK 1970 na enkele visionaire voetbalbewegingen toen hij als een zonnegod met de Wereldbeker naar het Aztekenstadion zwaaide. Openbaarde de twee jaar eerder in droefheid gesmoorde droom van Martin Luther King. Daar stond de koning van de voetbalkunst, o rei du futebol arte.

Eerste gekleurde aanvoerder van een Europees nationaal team, het Nederlands elftal. Bekeerde zich tot het ritme van de reggae, de muziek uit de buik van de onderdrukte mens. Bepaalde in de jaren tachtig met zijn uitgesproken maatschappelijke bevlogenheid het aanzien van het wereldvoetbal. 'Il Tulipo Nero', de zwarte tulp, zocht levenslessen bij Bob Marley's 'Redemption Song': 'Emancipate yourself from mental slavery! Non but ourselves can free our minds!' Gullit belaagde het racisme vanuit het voetbal. De zwarte huid tegen het blanke masker. Droeg in 1989 zijn verkiezing van Voetballer van het Jaar op aan Mandela, toen nog op Robbeneiland, om de vloer aan te vegen met het akelige apartheidssysteem.

Verbond de loopcultuur van zwart Afrika met de dribbelaard van donker Brazilië. Ontwierp de dribbel op speed: hoge snelheid, perfecte techniek. Vond bezieling bij Nelson Mandela en Pelé. Levensgenietende wereldburger, onvermoeibare vredesactivist, diepgelovig, eerst christen, dan moslim en dan combinatie van beide. Gebruikte het voetbal als opvoedkundig en vredestichtend middel in zijn verscheurde land Liberia. De geweren zwegen enkel als King George in Monrovia op bezoek kwam. Predikt het ontwikkelingsprogramma van Unicef.

Kappen en draaien, kappen en draaien, kappen en draaien, als was het voor hem puur natuur. Domineerde de bal met zijn lange benen. Slungelachtig en beredeneerd. De sleep, slepend zoals hij bij de finale van de OS van 1996 met zijn onderste ledematen de Braziliaanse en Argentijnse defensie uiteenrafelde en Afrika zijn eerste wereldprijs schonk. Voetbalt nog altijd als in zijn kindertijd, ergens in de stoffige savanne van Nigeria. Wil een voorbeeld zijn voor duizenden straatkinderen: 'Maak het voetbal niet te belangrijk, want dan ontneem je het zijn schoonheid.'

Humanistische wereldburger, die zich bij het WK van 1998 ontwikkelde tot het intellectuele brein van 'Les Bleus Multicolores'. Fel gekant tegen oorlog, voor meer kansen voor de gediscrimineerde jeugd uit de banlieues en 'gezicht van Amnesty International France' Gepassioneerd door de geschiedenis: "Het gebrek aan kennis van de historie leidt tot onverdraagzaamheid en dat stemt me zeer triest."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234