Maandag 30/11/2020

Interview

"Obsessie met veiligheid maakt enkel banger"

Damiaan Denys.Beeld Wouter Van Vooren

Geen vuurwerk in Brussel, en ook elders was de aanhoudende terreurdreiging nefast voor de feestvreugde. Er gebeurde niets, maar het onbestemde angstgevoel is daarmee niet weg. Hoe moet het verder in 2016?

Of hij ook nog een hoopvolle tendens ziet voor het nieuwe jaar? Professor Damiaan Denys moet glimlachen. De Belgische filosoof-psychiater is afdelingshoofd psychiatrie van het Academisch Medisch Centrum in Amsterdam en een wereldautoriteit inzake angststoornissen. Somberte domineert het gesprek over het afgelopen 'jaar van de angst', maar de professor ziet wel degelijk tekenen die de burger moed geven.

"Er zijn juist ook veel mensen die afstand nemen van een samenleving die in het carcan van controle en veiligheid gedwongen wordt", meent Denys. "Veiligheid is de nieuwe burgerlijke deugd geworden, maar dat gaat wel ten koste van onze vrijheid. Maar er zijn ook mensen die daar genoeg van hebben, die niet meer willen horen dat je van te veel gluten kunt doodgaan. Die scepsis kan ons redden van onze beheptheid met risicoaversie, controle en veiligheid."

Is het niet normaal dat mensen bang zijn voor iets onbestemds als een terreuraanslag?

Damiaan Denys: "Het is menselijk, maar ik zou het niet normaal noemen. Als je ernaar zou kijken met de nuchtere redelijkheid van een autistische jongen, dan zou je moeten besluiten dat het abnormaal is om zo bang te zijn voor wat uiteindelijk een minuscuul risico is. Onze angst voor terreur is onredelijk, maar wel begrijpelijk. De menselijke geest wordt getriggerd door het spectaculaire en het afwijkende, niet door het normale. Eigenlijk zouden we bang moeten zijn voor auto's, suiker en keukentrapjes, want daar gaan we echt van dood, maar zo werkt het dus niet."

Hoe vermijden we dat die begrijpelijke angst een maatschappelijke psychose wordt?

"Als de maatschappij mijn patiënt was, zou ik zeggen: meneer of mevrouw, u bent niet goed bezig. Onze obsessie met veiligheid maakt ons alleen banger. Patiënten met een angststoornis moeten de confrontatie met die angst aangaan, ze moeten leren ermee om te gaan, de bron van die angst een plaats te geven in hun leven. Wat ze niet mogen doen, is die angst ontwijken of zichzelf een illusie van veiligheid aanpraten. En dat is precies wat nu op straat gebeurt."

Een regering kan toch niet zeggen: bekijk het maar met jullie angst voor terreur?

"Natuurlijk, de overheid moet de veiligheid op riskante plekken zo goed als mogelijk garanderen, maar het is een waangedachte dat je het risico op een terreuraanslag daarmee wegwerkt. We moeten vermijden dat we alleen nog met die veiligheid bezig zijn en steeds meer soldaten op straat eisen om de illusie van maximale bescherming vol te houden.

"Ik was laatst in Parijs en daar lopen nog altijd honderdduizenden mensen in het centrum rond. Die kunnen onmogelijk allemaal beschermd worden, zelfs niet met massale aanwezigheid van soldaten op straat. Tenzij je je vrijheid opgeeft, maar dan komen we in de totalitaire staat terecht die we net proberen te vermijden.

"Geloven in de illusie van veiligheid is zoals geloven in Sinterklaas: je maakt jezelf wat wijs, in de hoop dat dan een beloning volgt. Ik denk dat we dat rustgevende gevoel veel effectiever op een andere manier kunnen bereiken."

Noemt u eens wat.

"Investeringen in opvoeding en onderwijs zullen op termijn veel effectiever blijken te zijn dan het posteren van para's op elke straathoek.

"Wat wij in Europa terreur noemen, is eigenlijk een doorgeschoten vorm van criminaliteit. Dat maakt het niet minder gevaarlijk, of gruwelijk, maar we moeten af van het idee dat we in een ideologische oorlog verwikkeld zijn met boze geesten die onze samenleving willen omverwerpen.

"Die daders van Parijs die uit Molenbeek kwamen, dat zijn geen grote ideologen. De jongens en meisjes die van hier naar Syrië trekken, zijn niet de meest vrome, orthodoxe religieuzen. Het zijn mislukkelingen die een visioen gezien hebben om toch nog wat van hun leven te maken. Het zijn verschoppelingen die in een hogere, gruwelijker vorm van criminaliteit een betekenis gevonden hebben voor hun leven. Vaak gaat het om drugsdealers, bandieten uit de marge van een samenleving. We moeten streng optreden tegen hun daden, maar we moeten ook proberen ervoor te zorgen dat ze niet tot die gruwel verleid worden. En dus vermijden dat ze verschoppeling worden."

Dragen ook de media een verantwoordelijkheid als 'angstzaaier'?

"Angst verkoopt. Dat zie je in de politiek, maar ook in de media. Mensen nemen selectief informatie op, media versterken die selectiviteit nog. Dat houdt risico's en verantwoordelijkheden in. In Nederland zijn in de voorbije zestig jaar dertig doden gevallen door terreur, van wie de helft de daders zelf waren. Zet dat eens af tegen de jaarcijfers voor suicide of verkeersongevallen. Media hebben de verantwoordelijkheid om ook die context te leveren.

"Door de technologische vooruitgang verkeren we in de waan dat de mens cognitief even sterk vooruitgegaan is. Niets is minder waar. Wij zijn nog altijd onredelijke wezens, beheerst door onze emoties. Afgaande op de cijfers zouden we onze levensstijl niet moeten aanpassen aan de terreurdreiging. Maar ja, dat kan ik dus wel zeggen, feit blijft dat de mens zijn handelen baseert op emoties. Liefde en haat drijven ons voort. En dus ook angst. Wat dat betreft, verschillen we niet zoveel van de middeleeuwers."

Wie is Damiaan Denys?

• 50 jaar, geboren in Wevelgem
• filosoof en psychiater, sinds 2007 hoogleraar psychiatrie aan de Universiteit Amsterdam
• afdelingshoofd psychiatrie Academisch Medisch Centrum Amsterdam
internationaal befaamd expert inzake angststoornis en dwangneurose
• was deze zomer te gast in Zomergasten op VPRO

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234