Vrijdag 12/08/2022

Frietkoten

Nu Brussel frituren officieel erkent als erfgoed, ligt de weg naar werelderfgoed open

Typisch Belgische frietbarakken. Kunsthistoricus en frituurliefhebber Paul Ilegems: 'Hoewel de eigenaars zelf het ontwerp bepalen, zien frietkoten er toch vaak hetzelfde uit.' Beeld Bob Van Mol
Typisch Belgische frietbarakken. Kunsthistoricus en frituurliefhebber Paul Ilegems: 'Hoewel de eigenaars zelf het ontwerp bepalen, zien frietkoten er toch vaak hetzelfde uit.'Beeld Bob Van Mol

Met een ceremonie in het Atomium wordt vandaag onze frietkotcultuur gelauwerd. Want frieten gaan halen in je favoriete frietkot, op gelijk welk uur van de dag of nacht, behoort vanaf nu tot ons immaterieel cultureel erfgoed.

Yannick Verberckmoes

"Heb jij geen herinneringen aan een bepaald frietkot waar je na een fuif altijd heen ging of na een examen? Ga je ook niet steeds op een bepaalde dag van de week? En heb je ook geen voorkeur voor een bepaalde saus of voor een bepaald stuk vlees?" Zo legt Bernard Lefèvre, voorzitter van het Nationaal Verbond van Frituristen (Navefri) uit wat er immaterieel is aan onze frietkottraditie. "Het gaat om die onbewuste relatie die wij met frietkoten onderhouden", zegt hij. "Zoiets kan je nooit hebben met een McDonald's."

Dat de frietkotcultuur, na de biercultuur, nu ook in heel het land wordt erkend als immaterieel cultureel erfgoed, heeft wat voeten in de aarde gehad, vertelt Lefèvre. Want omdat erfgoed een bevoegdheid is van de gemeenschappen, moeten die elk afzonderlijk een bepaalde traditie erkennen.

null Beeld Bob Van Mol
Beeld Bob Van Mol

Maar nu het Brussels Hoofdstedelijk Gewest als laatste ook de frietkotcultuur als immaterieel erfgoed aanziet, is de cirkel rond. "En nu de frietkotcultuur in heel het land erkend is, kunnen we nadenken over een erkenning door de UNESCO", zegt Lefèvre. "Al hebben we daartoe nog geen beslissing genomen."

Duitser als eerste friturist

Meer nog dan Vlaams of Waals, is het frietkot uiteraard oer-Belgisch. Terwijl er voor de oorsprong van frieten meerdere verklaringen (misschien beter: legenden) bestaan, is het frietkot in ons land ontstaan en komt het buiten onze landsgrenzen niet voor. "De 589 Belgische steden en gemeenten tellen allemaal samen een kleine vijfduizend frituren", zegt Lefèvre. "1.200 daarvan zijn frituren die buiten staan, wat dus doorgaans onder frietkoten verstaan wordt."

Die losstaande frietkoten worden voor het eerst gesignaleerd aan het begin van de negentiende eeuw. Toch zou de eerste friturist geen Belg, maar een Duitser geweest zijn. Jean Fréderic Krieger, geboren in Beieren, zou voor het eerst een rijdende caravan bedacht hebben om frieten in te verkopen en noemde die frituur 'Fritz'.

"In de periode 1830 - 1840 worden voor het eerst rijdende frietkramen beschreven die lokale kermissen aandoen", vertelt Lefèvre. "België en frietkoten zijn dus eigenlijk tegelijk ontstaan."

Pas na de Eerste Wereldoorlog werden frietkoten in barakken neergepoot. De oudste frietkotsaus zou geen mayonaise, maar 'ajuinsaus' zijn geweest: een kooksel van gestoofde slierten ui met azijn en boontjes. Vlak voor de Tweede Wereldoorlog konden klanten verschillende sauzen bij hun frieten krijgen. En het typische frituurvlees als frikandellen kwam er pas met de introductie van het diepvriesvlees in de jaren 70.

Vanaf de jaren 80 begonnen de frietbarakken enigszins uit het straatbeeld te verdwijnen. De reden: in die tijd gingen we nadenken over ruimtelijke ordening en frietkoten waren doorgaans zonder enige vergunning opgetrokken.

Anarchistisch

Hoewel frituren die ingekapseld zitten in een gebouw een grote vooruitgang betekend hebben voor de hygiëne en voedselveiligheid, dreigt ook het "anarchistische karakter" ervan verloren te gaan, meent kunsthistoricus Paul Ilegems, die gefascineerd is door frietkoten. "Vroeger maakten eigenaars hun frietkot zelf", vertelt hij. "Ze bouwden soms gewoon een caravan om, wat ook erg interessante frietkotarchitectuur heeft opgeleverd."

Ilegems - die zijn frieten meestal thuis bakt, moet hij bekennen - schreef meerdere boeken en artikels over het fenomeen van frietkoten in de kunst. Ook was hij de drijvende kracht achter de oprichting van het frietmuseum in Brugge. En vandaag geeft hij in het Atomium een speech over zijn studieobject.

"Hoewel de eigenaars traditioneel zelf het ontwerp van hun frietkot bepalen, zien ze er in Vlaanderen en Wallonië toch hetzelfde uit", zegt Ilegems. "In de kunst staan ze dan ook symbool voor het liberalisme en het individualisme van ons land."

3 mythes over frieten ontkracht

In elk land wordt een eigen ontstaansgeschiedenis aan frieten toegekend en de ene is onwaarschijnlijker dan de andere. Wat zeker is: French fries zijn niet French.

1. Kleine visjes?

In België duiken frieten volgens de overlevering eind zeventiende eeuw op. De inwoners van Namen, Andenne en Dinant zouden toen tijdens vorstperiodes, omdat ze dan niet konden vissen, kleine stukjes aardappelen in de vorm van visjes hebben gesneden en gefrituurd. Dit verhaal werd honderd jaar later voor het eerst opgetekend door de gastronoom Jo Gérard, maar klopt waarschijnlijk niet. Aardappelen werden in Namen pas halfweg de achttiende eeuw geïntroduceerd.

2. Pommes du pont neuf

Nog een verklaring voor het ontstaan van frieten komt uit Frankrijk. Volgens de Fransen werden de eerste patates frites gebakken in een frituur op de Parijse Pont Neuf.

De pommes du pont neuf zijn frieten van 2 centimeter dik die in Frankrijk nog steeds worden geserveerd. In 1961 opperde de Franse historica Marie Delcourt de mogelijkheid dat Franse vluchtelingen ze onder het bewind van Napoleon III (1852 - 1870) mee naar België hebben genomen. Maar op dat moment waren frieten hier al goed ingeburgerd.

3. French Fries

Dat Amerikaanse soldaten tijdens de Eerste Wereldoorlog met de naam French fries op de proppen zijn gekomen, nadat ze in ons land passeerden en enkel Frans hoorden, is ook een mythe. 'French' zou eigenlijk betrekking hebben op de manier van bakken en op het snijden van aardappelen in fijne schijfjes.

De term 'French fried potatoes' verscheen overigens al in 1865 in een Amerikaans kookboek.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234