Dinsdag 18/05/2021

Normandië, een reis naar het impressionisme

Vergeet Parijs. Het impressionisme werd geboren op de kaaien van Le Havre en Rouen, in het haventje van Honfleur en op de stranden van Trouville en Deauville. De hele zomer zet Normandië zijn impressionistische schilders in het zonnetje.

Het was het eeuwig wisselende licht van Normandië dat schilders vanaf 1860 begon te betoveren: van voorlopers als Jongkind en Boudin tot beroemdheden als Manet, Monet, Renoir en Pissarro. De hele zomer lang loopt in Normandië het indrukwekkende Festival Normandie Impressionniste. U kunt gaan wandelen in Rouen, Le Havre, Caen en Honfleur, een bezoek brengen aan de atelierwoning van Claude Monet en zijn prachtige tuin in Giverny, en er ook enkele uitstekende tentoonstellingen over diverse aspecten van het impressionisme bijnemen. Zo hebt u Normandië nog nooit bekeken: met de blik van de impressionisten.

Eigenlijk begon het allemaal rond 1860 in Honfleur. In het pittoreske havenstadje, uitwaaierend rond het intieme Vieux Bassin, zette schilder Eugène Boudin zijn ezel op. Hij deed dat in de openlucht - dat was toen een absolute innovatie, een aanpak die hij gezien had bij de plein air-schilders in het dorpje Barbizon. Tot dan werkten schilders uitsluitend in hun atelier. Boudin was in 1824 in Honfleur geboren en hoefde zich dus niet eens te verplaatsen om te schilderen. Honfleur en de onmiddellijke omgeving boden voldoende afwisseling en interessante gezichtspunten: Boudin schilderde de oude dokken en de voorhaven, het strand, het achterland met zijn heuvels en de vergezichten die over de Seine tot Le Havre reikten, een stad die toen nog niet geïndustrialiseerd was.

Op een heuvel net buiten Honfleur bevond zich toen Saint-Siméon, een herberg waar Boudin jongere schilders ontmoette, onder wie Claude Monet. Het was Boudin die Monet, de latere peetvader van het impressionisme, de raad gaf om in de open lucht te gaan schilderen.

Boudin was geen impressionist, wel een vernieuwer. Hij was niet geïnteresseerd in honingzoete, romantische taferelen, maar wilde de werkelijkheid schilderen zoals die was: havengezichten, schepen en doodgewone strandtaferelen, weliswaar met de bourgeoisie op haar paasbest. Boudin was gefascineerd door de lucht en de wolken. Het is opmerkelijk hoe laag hij vaak de horizon plaatst en hoeveel ruimte hij geeft aan het spel van licht, lucht en wolken. Opvallend is zijn losse, snelle toets. Maar een impressionist was hij dus niet: bij hem vinden we nog geen korte streepjes van naast elkaar geplaatste kleuren, geen momentopnamen, geen moderniteit.

Aangetrokken door het licht

Rond 1870 zakten meer en meer schilders naar Honfleur en de Normandische kust af. Daar waren verschillende redenen voor. Het was in de eerste plaats het licht dat de impressionisten aantrok. Claude Monet, Auguste Renoir, Alfred Sisley, Berthe Morisot (een van de weinige vrouwen in het gezelschap), Gustave Caillebotte en wat later Camille Pissarro en Paul Signac waren niet geïnteresseerd in het constante, felle zonlicht van het zuiden - dat zou later Van Gogh en Matisse wél aantrekken - maar ze waren gefascineerd door de voortdurende wisselingen van het licht en wilden daar momentopnames van maken, alsof ze in een constante concurrentie waren met de zich langzaam ontwikkelende fotografie. Voor veranderlijk weer en wisselend licht was (en ís) Normandië perfect: net zoals bij ons, kan het er in één dag tijd het weer van vier seizoenen zijn.

Bovendien was Normandië dichterbij gekomen. Parijs-Rouen was de eerste spoorlijn en in de tweede helft van de 19de eeuw ontwikkelde het Franse spoorwegnet zich snel, zodat de Normandische kust vanuit de Parijse Gare Saint-Lazare in drie uur bereikbaar was. Oude vissersdorpen werden omgebouwd tot badplaatsen, hotels en pensions rezen uit de grond, en de Parijse burgerij waagde zich op het strand en zelfs in de zee.

Honfleur bleef op de schilders een bijzonder aantrekkingskracht uitoefenen: aan de ene kant van de Seine bevonden zich de stranden van nieuwe badsteden als Trouville en Deauville, aan de overkant van de Seine lag Le Havre, een échte haven die toen volop aan het uitbreiden was. Le Havre is anders georiënteerd, waardoor het licht er van een andere kant komt, en wat verderop is de natuur ook helemaal anders. Etretat biedt een spectaculaire kust met kliffen en de beroemde krijtrots L'Aiguille in de vorm van een poort, die onder meer door Monet op diverse tijdstippen van de dag geschilderd werd.

In Honfleur kunt u gaan wandelen in het voetspoor van al die schilders. Verspreid in het stadje staan veertien geïllustreerde tekstborden. Neem zeker een kijkje in de merkwaardige kerk Saint-Cathérine, die vanaf 1460 door scheepsbouwers in hout werd opgetrokken. Ze lijkt trouwens op een omgekeerd schip. De kerk en de toren, die er los van staat, werden verschillende keren vereeuwigd door onder door Boudin en Monet.

Het schattige Musée Boudin in een van de nauwe straatjes van Honfleur biedt bovendien een prima overzicht van het werk van de kunstenaar en van andere leden van de schilderschool van Honfleur. Het aardige is dat Boudin ook in het noorden heeft geschilderd: zo maakte hij stad- en havengezichten van Antwerpen, Brussel en Rotterdam. Momenteel loopt er een ruime overzichtstentoonstelling van zijn werk in het Parijse Musée Jacquemart-André, nog tot 22 juli.

Boerinnen in het water

In Caen, dat zo'n zeventig kilometer ten zuidwesten van Honfleur ligt, kunt u dan weer gaan kijken naar de heerlijke tentoonstelling Un été au bord de l'eau (Musée des Beaux-Arts), die een uitstekend overzicht biedt van de manier waarop de impressionistische schilders het strand, het water, de zeilboten en het baden zelf in beeld brachten. Ze focusten graag op gewone scènes uit het dagelijkse leven: spelende kinderen en flanerende burgers, maar ook boerinnetjes die in het water duiken. Het is een compacte expositie met 66 schilderijen, maar ze biedt topkwaliteit met werken van Boudin, Monet, Seurat, Renoir, Cézanne en Matisse. Er is opvallend werk te zien van de Amerikaanse schilderes Mary Cassatt, die in Frankrijk kwam werken, de minder bekende Spaanse schilder van het jubelende licht, Joaquin Sorolla, en de vluchtige pastelachtige werken van Berthe Morisot.

Caen werd in juli 1944 zwaar gebombardeerd door de geallieerde troepen. De stad werd daarna weer opgebouwd volgens het oude grondplan en er werd gebruik gemaakt van de aloude crème-witte steen van Caen, waardoor de stad grotendeels haar oude karakter behouden heeft. Caen is een universiteitsstad met een aantal prachtige boekhandels in de rue Froide. Mis vooral vooral de Librairie du Calvados in de rue Saint-Pierre niet.

Facelift

Helemaal anders is het gelopen met Le Havre, de overbuur van Honfleur aan de Seine. Ook die stad werd zeer zwaar getroffen in de Tweede Wereldoorlog. Na de landing in Normandië, op 6 juni 1944, bleef Le Havre in handen van de Duitse bezetter. Begin september 1944 werd het centrum van de stad nagenoeg platgebombardeerd door de Engelse luchtmacht om de Duitsers uit te schakelen. Le Havre werd door de geallieerden pas bevrijd op 12 september, dat is dus na Brussel en Antwerpen.

Het stadscentrum van Le Havre werd kort na de Tweede Wereldoorlog helemaal heropgebouwd volgens de plannen van architect Auguste Perret (1874-1954). Die wilde de stad van de toekomst ontwerpen: hij gebruikte een strak rasterpatroon en bouwde resoluut in gewapend beton. Hij wisselde hoog- en laagbouw af, probeerde zo veel mogelijk lichtinval in de appartementen te realiseren en voorzag groene binnenpleinen. Het geheel van in totaal tienduizend wooneenheden maakt op het eerste gezicht een strenge indruk, maar de recente restauraties laten zien hoezeer Perret verschillende zachte kleuren - van geel tot roze - in de samenstelling van het beton heeft gebruikt.

In 2005 riep Unesco het centrum van de stad uit tot Werelderfgoed. De recente aanleg van een tramlijn en de daarmee gepaard gaande herinrichting van boulevard Foch met fietspaden, brede trottoirs, gras en bomen heeft de stad duidelijk een facelift gegeven. In Le Havre kunt u in de Rue de Paris 181 een modelappartement van Perret bezoeken. Het is helemaal heringericht zoals in de jaren vijftig. Een reis naar de Franse fifties, die tegelijk laat zien welke ruimtelijke kwaliteit de appartementen bieden. De strakke architectuur van Le Havre heeft de voorbije jaren nogal wat cineasten geïnspireerd, onder wie de Finse regisseur Aki Kaurismäki, die er zijn gelijknamige film opnam.

Bijna zouden we vergeten dat Le Havre een vooraanstaande rol in het impressionisme heeft gespeeld. Het was immers aan de oude dokken dat Claude Monet in 1872 zijn Impression soleil levant schilderde, hét doek dat de start van het impressionisme betekende. En schandaaldoek ook, want kritiek en publiek vonden het "niet esthetisch" en "onaf". Het was hooguit een "studie". Op de plek waar hij zijn schildersezel neerpootte, staat een paneel opgesteld, vlak bij het Musée d'Art Moderne André Malraux, het MuMa. In Le Havre kunt u trouwens een schildersroute volgen, met een speciaal ontwikkelde app.

Het MuMa, een gebouw van glas en staal op de dijk, bezit de uitgebreidste collectie impressionisten in Frankrijk na het Musée d'Orsay in Parijs. Momenteel loopt in MuMa de boeiende tentoonstelling Pissarro dans les Ports - Rouen - Dieppe - le Havre: havengezichten die de schilder tussen 1883 en 1903 maakte.

Pissarro was de anarchist onder de impressionisten. Zijn aandacht gaat, zeer opvallend, naar het reilen en zeilen in de haven: kranen, rook, stoomboten, fabrieken, magazijnen en veel volk op de kaaien - bij regen en zonneschijn. De impressionisten lieten de moderniteit toe in hun schilderijen, en op dat moment waren dat stoomboten en fabrieken. In zijn tekeningen en etsen focust Pissarro ook op het harde labeur van de dokwerkers. Dat deed hij niet in zijn schilderijen. "Je ne suis pas suicidaire", zei hij daarover. Schilderijen met havenarbeiders zou hij immers nooit verkocht krijgen, zelfs niet aan de verlichte bourgeoisie. Datzelfde lot was Eugeen Van Mieghem in Antwerpen beschoren.

Afsluiten bij Monet

Meer landinwaarts, aan de Seine, ligt een andere havenstad, Rouen, de voorhaven van Parijs. Rouen is de stad van Jeanne d'Arc en Gustave Flaubert, maar ook van Claude Monet (1840-1926). De vader van het impressionisme woonde er vanaf zijn vierde. In 1892 installeerde hij zijn atelier pal tegenover de kathedraal, op de eerste verdieping van het huidige Office de Tourisme. Daar schilderde hij de dertig variaties op het portaal van de kathedraal van Rouen: 's morgens, 's middags en 's avonds, bij zon en regen en grijs weer.

Het Musée des Beaux Ars van Rouen brengt de grootste en indrukwekkendste tentoonstelling van het Festival Normandie Impressionniste: honderd schilderijen én foto's onder de titel Eblouissants reflets. Het thema is 'weerspiegelingen' in de ruimste betekenis van het woord en alle grote en minder grote namen komen aan bod in deze prachtig vormgegeven expositie: ze begint met Boudin en Jongkind, de schilders die de marine weer in de Franse kunst introduceerden, en eindigt met Les Nymphéas, de beroemde waterlelies van Monet, en met een foto die de meester van zijn vijver in Giverny maakte met een weerspiegeling van zijn eigen schaduw in het water.

De toer door Normandië kunt u dan ook toepasselijk afsluiten bij Monet zelf, in zijn woonhuis met atelier in Giverny, zowat halverwege tussen Rouen en Parijs. In 1883, toen hij stilaan succes begon te krijgen, installeerde Monet zich in deze voormalige hoeve in de Seinevallei samen met Alice Hoschedé, die al jaren zijn minnares was. Zij had zes kinderen, hij twee. Voor dit grote gezin was een groot huis nodig. Bezoek zeker de indrukwekkende keuken.

In Giverny hangen geen orginele werken van Monet, maar het oude atelier en Monets privévertrekken zijn wel voortreffelijk heringericht met uitstekende reproducties - schilderijen, geen foto's - van zijn eigen werk en dat van zijn vrienden-tijdgenoten in zijn collectie, onder wie Caillebotte, Cézanne en Morisot.

Giverny is de plek waar hij zijn monumentale doeken met waterlelies schilderde. Daarvoor liet hij een speciaal atelier bouwen, waar nu de museumwinkel in ondergebracht is. De Nymphéas zelf hangen voor het grootste deel in het Musée de l'Orangerie, in Parijs.

Monet wilde zich in Giverny vestigen omdat het licht er zo mooi was: 's morgens hangt er vaak mist in de vallei van de Seine, waar de krijtrotsen het wazige licht dan ook nog eens weerspiegelen. Enerzijds was Monet op het platteland - hij trok met zijn schildersezel 's morgensvroeg de velden in - anderzijds was hij vlakbij Parijs. De trein reed dwars door zijn tuin en de machinist wilde graag stoppen om Monsieur Monet te laten instappen richting Gare Saint-Lazare.

Het is de plek waar hij woonde met wie hem lief was en waar hij op z'n 86ste stierf. Er was maar één ding dat Monet in het leven geleerd had: "Het licht verandert elke minuut." En dat wou hij vastleggen, elke minuut van de dag.

Normandië praktisch

Het Festival van het impressionisme loopt tot 29 september.
www.normandie-tourisme.fr

HONFLEUR EN LE HAVRE

liggen vlak bij elkaar, aan weerszijden van de monding van de Seine. Beide steden kunnen dienen als uitvalsbasis om de kust te verkennen: noordwaarts richting Etretat (rotskust) en zuidwaarts richting Deauville en Trouville (oude badplaatsen met strand). In Honfleur en in Le Havre is er een schildersroute met geïllustreerde tekstborden. Honfleur heeft een speciale folder, Le Havre heeft een gratis app: Le Havre Impressionniste et Fauve.

www.lehavretourisme.com
www.ot-honfleur.fr

CAEN is een fraai gerestaureerde stad met opvallende renaissance-architectuur, de beroemde Abbaye aux Hommes en Abbaye aux Dames plus de burcht van Willem de Veroveraar, waarin het moderne Musée des Beaux-Arts werd gebouwd.

www.caen.fr
www.mba.caen.fr

ROUEN ligt stroomopwaarts de Seine: een stad met pittoreske verkeersvrije straten en opmerkelijke kerken. Jeanne d'Arc stierf er op de brandstapel.

www.rouenvalleedeseine.com
www.rouen-musees.com

Nog op de Seine bevindt zich GIVERNY, met het woonhuis en atelier van Monet. In de is tijdig reserveren de boodschap. Bezoek ook het nabijgelegen Musée des Impressionismes.

www. fondation-monet.com
www.mdig.fr
(ER)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234