Vrijdag 13/12/2019

Noordpoolijs breekt smeltrecords

Arctica heeft vorige zomer meerdere trieste records gebroken: nog nooit was er zoveel Groenlands ijs aan het smelten en ook de hoeveelheid zeeijs bereikte er een historisch dieptepunt. Een Nasa-rapport laat geen splintertje hoop heel: eind deze eeuw moet je in de Arctische Oceaan zelfs geen zomerijs meer verwachten.

Het officiële rapport kwam pas begin deze maand uit, maar dat hen een groot probleem te wachten stond, wisten klimatologen als Mark Serreze van de Universiteit van Colorado al vroeger. "Begin augustus werd het duidelijk: er stond iets 'dramatisch' te gebeuren met het zeeijs." Dat het recordverlies aan zeeijs hand in hand ging met een recordafsmelting op Groenland zelf, was een grote schok. "Als beide voorkomen in hetzelfde jaar, wijst alles in de richting van een verregaande klimaatsverandering."

Al 27 jaar lang kwam zijn collega-klimatoloog Konrad Steffen elke lente en zomer poolshoogte nemen in Groenland. Dit jaar was anders. "De dooi had zich veel vroeger ingezet. We waren geland met een vliegtuigje met ski's. De dooi was zo intens dat we zelfs een helikopter hebben moeten inhuren om ons kamp te kunnen verlaten", e-mailt de professor geografie en lid van het Program in Atmospheric and Oceanic Sciences aan de Universiteit van Colorado ons. Analyse van de gegevens bracht een ontluisterende realiteit aan het licht: een gebied van 685.000 vierkante kilometer van de Groenlandse ijslaag was aan het smelten, het dubbele van in 1992. Met het zeeijs was het niet veel beter gesteld. In september was er nog maar 5,1 miljoen vierkante kilometer over. Ter vergelijking: gemiddeld is er 6,2 miljoen vierkante kilometer zeeijs. Dit jaar ligt de graad van afsmelting meer dan 9 procent hoger dan de voorbije 24 jaar, zegt Steffen.

Bovendien situeert het smelten zich op steeds grotere hoogtes: dat gebeurt nu zelfs op 2.165 meter, een punt waar de temperaturen normaal te koud zijn om dat toe te laten. Tijdens de winter en de lente zet het kwik in het noordpoolgebied een forse klim in. De permafrost verdwijnt, de vegetatie schuift noordwaarts op en de rivieren voeren meer smeltwater af.

Die tekenen zijn niet mis te verstaan, maar waaraan ze te wijten zijn, is een ander paar mouwen. Een deel van de verklaring schuilt in een natuurlijk fenomeen dat de arctische oscillatie heet. "Je hebt twee versies", zegt Serreze. "Bij de positieve versie is de atmosferische druk boven het noordpoolgebied lager en is hij boven de gematigde streken hoger. Dat veroorzaakt in de polaire en subpolaire gebieden sterkere winden dan normaal, wat zorgt dat het een stuk warmer wordt in het noordpoolgebied."

De tweede versie luidt dat de druk in het noorden hoger is, en dat hij in de gematigde streken zwakker is dan anders. Je krijgt zwakkere winden boven het noordpoolgebied en het kwik zakt." Van begin deze eeuw tot 1980 wisselde de arctische oscillatie boven het noordpoolgebied mooi af tussen de warme en koude versie. Met het jaar 1980 kwam er een knik in die relatieve regelmaat. De warme, winderige versie haalde de bovenhand, wat een klein sneeuwbaleffect veroorzaakte. "Door die wind begon het zeeijs al vroeg in de lente af te breken langs de kusten van Oost-Siberië. In de lente was de temperatuur uitzonderlijk hoog en dat bleef ook tijdens de zomer zo. Bovendien was de zomer erg stormachtig, waardoor de ijslaag op zee verder scheurde en brak. Boven Groenland waren de temperaturen ook hoog, wat gelijke tred hield met de dooi die we zagen. Ondertussen is 2002 ook officieel erkend als een extreem warm jaar."

"De versnelde dooi van het zeeijs en van de Groenlandse ijslaag lijkt deels verband te houden met die ommekeer in de arctische oscillatie", zegt Serreze, maar afdoende is die verklaring niet. "Het is een hot topic, maar de consensus groeit dat een deel van de veranderingen die we observeren te wijten is aan antropogene factoren, alleen weten we niet in welke mate dat zo is. Wel staat vast dat de afbraak van de ozonlaag het systeem nog kan verergeren doordat de opperste atmosfeer afkoelt, wat op zijn beurt dan weer de patronen van de wind- en oceaanstromingen verandert.

We raken stilaan bijna gewend aan berichten over afsmeltend ijs. Deze keer is het meer dan bittere ernst. "We hebben al gezien dat het ijs van kleine gletsjers wereldwijd afneemt", zegt Serreze. "Dat smeltwater is deels verantwoordelijk voor de stijging van de zeespiegel die we vaststellen. Nu ook Groenland sneller blijkt af te smelten, wordt die bezorgdheid over de toekomstige stijgingen van het zeeniveau nog een stuk groter." In extremis, als Groenland helemaal zou afsmelten, zou de zeespiegel globaal zeven meter stijgen.

Tegelijk kwam de Amerikaanse ruimtevaartorganisatie Nasa met min of meer hetzelfde onheilsbericht. Een nieuwe studie die verscheen in de Geophysical Research Letters toonde dat de permanente ijskap over de Arctische Oceaan, de laag die zelfs de warme zomermaanden overleeft, een stuk sneller verdwijnt dan eerder gedacht. Tussen 1978 en 2000 is 1,2 miljoen vierkante kilometer permanent ijs gesmolten, een gebied ongeveer vijf keer de grootte van Groot-Brittannië.

"Tegen die snelheid zal de permanente ijslaag voor het eind van deze eeuw voorgoed weg zijn", aldus Nasa-specialist Josefino Comiso aan New Scientist. "Als de permanente ijslaag verdwijnt, zullen klimaat en ecologie van de Arctische Oceaan er helemaal anders uitzien." Global warming zou een duwtje in de rug krijgen en de ijsberen kunnen geen kant meer op. Comiso vreest dat het een straatje zonder eind is. Als het ijs verdwijnt, zal het oceaanwater makkelijker opwarmen. Warmer water verlaat de intrede van de herfstvorst, dat zorgt dan weer voor een dunnere ijslaag in de winter en de lente. Gevolg: het zeeijs riskeert een nog makkelijkere prooi voor de zomerse dooi te worden. Die versterkende cyclus duwt Arctica naar haar point of no return, vreest Comiso. "Voorbij dat punt wordt het smeltproces onomkeerbaar."

Nathalie Carpentier

'Tegen deze snelheid zal de permanente ijslaag voor het eind van deze eeuw voorgoed weg zijn'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234