Donderdag 21/10/2021

Noordpool straks in stukken verdeeld

Half mei beslissen de acht poollanden in de Arctische Raad wie voortaan mag meepraten over de exploitatie van de smeltende Noordpool. China maakt IJsland en Groenland het hof.

Als de Noordpool een wereldtheater is geworden, zoals de IJslandse president het onlangs poëtisch verwoordde, zijn deze maand de nieuwe audities. Terwijl het poolgebied tot nog toe vooral een zaak was van de acht poollanden, staan er steeds meer spelers te trappelen om mee te praten over een toekomst zonder ijs.

China, Korea, India, Japan, Singapore en nog negen andere landen en organisaties hebben gevraagd om als waarnemer bij de Arctische Raad te mogen, het overlegorgaan van de poollanden. Ook de EU heeft aangeklopt. De raad beslist half mei in het Zweedse Kiruna wie er voortaan bij de Raad mag aanzitten en wie niet.

De VS-minister van Buitenlandse Zaken John Kerry spreekt van een cruciaal moment. Hij zal persoonlijk de bijeenkomst bijwonen van de Raad, bestaande uit de vijf Arctische kuststaten (Canada, Denemarken via Groenland, Noorwegen, Rusland en de VS) plus Finland, IJsland en Zweden. De VS lopen volgens Kerry het risico achter te blijven in de race, nu ook China zich langzaam het territorium in werkt.

De beloftes van de Noordpool zijn onzeker, maar groot. Onder het ijs zouden aanzienlijke, maagdelijke olie- en gasvelden liggen, in de Groenlandse bodem zitten zeldzame aardmetalen, en door het smelten van het ijs komen nieuwe vaarroutes vrij die de tocht van China naar Europa met 40 procent verkorten. Dit zou de posities van bestaande handelscentra danig kunnen veranderen.

Omdat de veranderingen zich ruim van tevoren hebben aangekondigd, is de diplomatieke dans al ver voor de wedstrijd van start gegaan."We zijn nu de regels aan het maken voor de problemen en uitdagingen van straks", zegt de Zweedse minister van Buitenlandse Zaken Carl Bildt.

We, dat zijn de poollanden die zich in 1996 verenigden in de Arctische Raad. Een geroemd staaltje samenwerking van na de Koude Oorlog, waarin Davids als IJsland naast Goliaths als Rusland zitting hebben. Ook de oorspronkelijke bevolking van het poolgebied, zoals de Inuit en de Sami, zijn vertegenwoordigd.

Betwiste gebieden

Twee jaar geleden leverden de landen hun eerste meesterstuk af, een bindend verdrag dat regelt wie waar verantwoordelijk is voor reddingsoperaties. Dit is niet vanzelfsprekend, omdat het land onder het ijs nog niet helemaal is verdeeld. De grenzen moeten nog worden vastgesteld en er zijn een vijftal betwiste gebieden. Deze maand volgt het tweede verdrag, over het opruimen van olielekken.

Maar de meeste onderwerpen - vaarroutes, milieuregels, visserij, landsgrenzen - moeten nog worden beslecht en het belang om bij de club te horen, neemt dan ook toe. Andersom werkt het ook: nu steeds meer spelers zich geïnteresseerd tonen, groeit ook de angst voor verdeeldheid en rivaliserende fora.

Want China - dat afgelopen zomer zijn eerste schip over het noorden stuurde - heeft al laten zien dat er vele wegen naar de Noordpool, of Arctica, zijn. De wereldmacht maakt de kleine poollanden het hof. Het land wil investeren in mijnen op Groenland - dat wordt gezien als de belangrijkste poort naar de Noordpool - en sloot in april een vrijhandelsverdrag met IJsland.

Ook opende China vorig jaar een ambassade in IJsland die maar liefst 500 mensen zou kunnen herbergen. Ter vergelijking: de Franse ambassade op IJsland, de grootste van Europa, heeft twintig medewerkers; die van de Verenigde Staten zo'n 70.

"Het smelten van het ijs brengt China en IJsland dichter bij elkaar", zegt Alyson Bailes, Noordpooldeskundige van de Universiteit van IJsland. "Voor IJsland is de samenwerking met China interessant. Het land kan wel wat investeringen gebruiken en op de lange termijn zou IJsland een rol kunnen spelen op de nieuwe vaarroutes van China met havens en andere infrastructuur."

Davos van het Noorden

Voor China lijkt de eerste uitbetaling al binnen: op de dag dat beide landen een vrijhandelsverdrag sloten maakt de IJslandse president bekend een Arctisch forum in het leven te roepen waar, in tegenstelling tot bij de Raad, iedereen welkom is. "We moeten het gesprek over de Noordpool met de hele wereld voeren", zei de president bij de oprichting.

"Het zal vooral een lobbygroep zijn voor commerciële doeleinden", denkt Marten Lindberg, veiligheidsdeskundige bij de Zweedse denktank Frivärld. "Een plek voor de Arctische landen om bilaterale handelsrelaties te ontwikkelen met niet-Arctische landen." Een soort Davos van de Noordpool dus. Ook Nederland breekt zich het hoofd over zijn rol in de Noordpool. Nederland heeft anders dan China weliswaar al een waarnemersstatus - net als vijf andere Europese landen - maar de Nederlandse regering vraagt zich af of dit genoeg is. De economische gevolgen van nieuwe vaarroutes kunnen voor Europese havens namelijk groot zijn. Komt straks in het noorden van Rusland het nieuwe Antwerpen met in het achterland het nieuwe Ruhrgebied?

Critici wijzen erop dat door alle aandacht voor de economische en veiligheidsvraagstukken in het gebied het dringendste onderwerp geen aandacht krijgt: klimaatverandering. Bailes: "Dit is het meest urgente probleem. De Noordpool is een van de gebieden die het snelst opwarmt en de veranderingen zijn nu al merkbaar. Dit probleem kunnen de poollanden niet alleen oplossen, maar de wereld heeft zijn interesse verloren. Het klimaatverdrag van Kyoto heeft nog altijd geen opvolger."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234