Zaterdag 27/02/2021

Filmblog

Nooit gezien: het maatstokje van dirigent Dirk Brossé

Een beeld uit Prova d'Orchestra', de controversiële film van Federico Fellini uit 1978. Beeld kos
Een beeld uit Prova d'Orchestra', de controversiële film van Federico Fellini uit 1978.Beeld kos

Filmjournalist Jan Temmerman blogt twaalf dagen lang over wat er leeft op Film Fest Gent, dat nog tot en met 25 oktober plaatsvindt.

In een oude kapel wordt alles in gereedheid gebracht voor een orkestrepetitie. Een televisieploeg komt een reportage draaien. In het begin verloopt alles rustig. Maar als de dirigent iets te vaak en te hard "Opnieuw! Vanaf het begin!" heeft geroepen, slaat de stemming om. Er wordt een pauze ingelast. Nadien is het hek helemaal van de dam. Het orkest revolteert.

Neen, we hebben het hier gelukkig niét over de repetitie van het Brussels Philharmonic, dat gisteren in de Concertzaal - een oude kapel - van Muziekcentrum De Bijloke in Gent, onder leiding van dirigent Dirk Brossé, een concert kwam geven met filmmuziek van de beroemde componist Nino Rota (1911-1979). Het is alleen maar de synopsis van 'Prova d'Orchestra', de controversiële film van Federico Fellini uit 1978, waarvoor Nino Rota de muziek had geschreven. Zoals steeds, want de samenwerking tussen de filmmaker uit Rimini en de componist uit Milaan mag met recht en reden legendarisch genoemd worden.

null Beeld Wouter Van Vooren
Beeld Wouter Van Vooren

Nino Rota overleed in 1979 en 'Prova d'Orchestra' was dus zijn laatste score voor Federico Fellini, die voor zijn volgende films met verschillende componisten in zee ging. Tot het blijkbaar opnieuw klikte met Nicola Piovani, die de muziek schreef voor 'Ginger & Fred', 'Intervista' en 'La Voce della Luna'.

Toen ik een tijd geleden componist Piovani kon interviewen in zijn geboortestad Rome, kwam uiteraard ook de samenwerking met de Maestro ter sprake. Ja, Piovani was in het begin een beetje ongerust om niet hetzelfde niveau te bereiken, gaf hij meteen toe. "Maar Fellini heeft mij altijd gerustgesteld door te zeggen: "Jammer genoeg is Nino overleden, maar wij moeten toch films blijven maken". Dat was zijn manier om mij duidelijk te maken dat ik niet bang hoefde te zijn. De cinema van Fellini is in feite één lange film, verspreid over bijna veertig jaar. Een film die begonnen is met 'I Vitelloni' en die is blijven duren tot en met 'La Voce della Luna'. Om de muziek voor de laatste drie films van Fellini te kunnen componeren, moest ik zijn hele werk goed kennen. En dus ook de muziek van Nino Rota. Dat was het vertrekpunt. Maar het mocht geen muziek à la Rota worden".

Niet dat Rota zélf dat erg zou gevonden hebben. Integendeel, hij zou het waarschijnlijk geapprecieerd hebben. De man was namelijk zo productief - meer dan 150 films en dan ook nog eens talrijke opera's, concerto's en muziek voor het theater - dat hij moeilijk anders kon dan af en toe leentjebuur spelen, zowel bij zichzelf als bij andere componisten. Neen, dat was geen plagiaat, vond Nino Rota. Maar eerder een vorm van dankbaarheid van de ene componist voor de andere. Een soort hommage dus. Maar volgens Thomas Vanderveken, die het filmconcert (nog maar eens) uitstekend presenteerde, mag men hem toch ook wel een beetje een 'pikkedief' noemen.

Tussen de vele muziek- en filmfragmenten door serveerde de presentator een aantal interessante wetenswaardigheden. Bij voorbeeld in verband met de muziek van Nino Rota voor 'The Godfather' van Francis Ford Coppola uit 1972. Toen de producers de score hoorden, vonden ze die maar niks. Coppola moest een Amerikaanse componist zoeken. Dat resultaat kon hen evenmin bekoren en dus mocht Rota terugkeren. Hij hield er zowaar een Oscarnominatie voor beste score aan over, maar die werd ingetrokken toen de Academy te weten kwam dat de muziek voor 'The Godfather' niet helemaal origineel was, omdat de componist eerdere stukken van zijn score voor de film 'Fortunella' herwerkt had. Uitstel, maar geen afstel. Twee jaar later kreeg Nino Rota (samen met Carmine Coppola, vader van) wél een Oscar voor Best Music - Original Dramatic Score voor de film 'The Godfather: Part II'.

De prachtige muziek voor 'The Godfather' kwam aan bod in het eerste deel van het concert, samen met de muziek voor o.a. 'Romeo and Juliet' van Franco Zeffirelli en Il Gattopardo van Luchino Visconti. Het tweede deel was integraal gewijd aan de scores voor de films van Federico Fellini, van 'La Strada' over 'La Dolce Vita' en 'Otto é Mezzo', tot 'Casanova di Fellini' en 'Prova d'Orchestra'. Al die muziek werd begeleid door de projectie van de typische Felliniaanse filmbeelden. En net zoals in de bioscoop was het ook hier in de Concertzaal van De Bijloke soms moeilijk om de aandacht gelijkmatig te verdelen tussen die beelden op het scherm en het orkest op het podium.

Ik heb 'Prova d'Orchestra' daarnet een controversiële film genoemd. Niet ongewoon voor Fellini, maar in dit geval was de aanleiding van politieke aard. De film kreeg bij voorbeeld de slogan 'De Ondergang van het Westen in C Groot' mee, omdat men de film kon zien als een politieke allegorie, een satirische blik op de maatschappelijke chaos van het toenmalige Italië. Sommigen noemden het een waarschuwing of zelfs een afrekening.

De zakelijke leider van het orkest blijkt vooral een geroutineerde koppelbaas te zijn; de syndikaal afgevaardigde waakt fanatiek over de exacte naleving van de collectieve arbeidsovereenkomst en heeft geen oren naar artistieke argumenten; de muzikanten vinden zichzelf en/of hun instrument ondergewaardeerd in de hiërachie van het orkest, ruziën onder elkaar of luisteren liever naar het voetbalverslag op de radio. Pas als de hele boel (bijna letterlijk) op instorten staat, lijken ze bereid het leiderschap van de dirigent braaf te aanvaarden. Maar dan gaat die sterke man zelf weer uit de bocht.

Vooraf had Federico Fellini, die de bui wellicht al had zien hangen, in allerlei interviews geprobeerd een ideologische interpretatie van zijn film te ontzenuwen. Veel meer dan een 'morele fabel' wilde hij 'Prova d'Orchestra' niet noemen. Volgens hem ging het gewoon om "beelden van een orkestrepetitie. Steeds wanneer ik te maken krijg met het muzikale gedeelte van mijn films, ben ik verrast, verbaasd en zelfs ontroerd. Het is alsof ik telkens getuige ben van een mirakel. Hoe is het mogelijk om uit een aantal repetities, in een sfeer van chaos en verwarring, compleet met geklets, irritaties, persoonlijke problemen, vijftig tot zestig mensen zover te krijgen dat ze op een welbepaald moment allemaal samen deelnemen aan het abstracte, mathematische en totaal harmonische werkstuk dat muziek uiteindelijk is".

Dirigent Dirk Brossé, normaal met gouden handen, gisteren met een maatstokje in de aanslag. Beeld kos
Dirigent Dirk Brossé, normaal met gouden handen, gisteren met een maatstokje in de aanslag.Beeld kos

Gisteren, bij de uitvoering van de suite van 'Prova d'Orchestra', gebeurde er iets vreemds. Nooit eerder gezien. Plots bleek dirigent Dirk Brossé een maatstokje vast te hebben. Dat doet hij anders niet. Brossé dirigeert met 'gouden handen', zoals Thomas Vanderveken het mooi verwoordde. De reden werd snel duidelijk. In een filmfragment van 'Prova d'Orchestra' zien we de dirigent driftig in de weer met zijn dirigeerstokje. Steeds luider en kwader "Da capo!" roepend.

Dat deed Dirk Brossé gisteren dus ook, met zijn dirigeerstokje hard tegen zijn lessenaar tikkend. Het orkest speelde het spelletje mee. Het publiek vond het leuk. Er mag bij een concert ook al eens gelachen worden. En een scène naspelen uit een filmklassieker? Federico Fellini zou het wellicht erg gewaardeerd hebben. Nino Rota zeker en vast.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234