Donderdag 24/06/2021

Gezondheidszorg

Nooit eerder stond het Vlaamse zorgstelsel onder zo'n hoge druk

null Beeld Eric de Mildt
Beeld Eric de Mildt

Ouderenzorg vraagt anno 2015 meer tijd, zorg en geduld. En vooral: meer geld en personeel, net nu de middelen schaars zijn. De sector vreest voor de gevolgen als ze de broodnodige investeringen grotendeels zelf zal moeten ophoesten. "De betaalbaarheid én de kwaliteit komen stilaan in gevaar."

De zorg voor bejaarden in Vlaanderen botst tegen steeds meer muren. Letterlijk. Niet alleen is er nood aan extra capaciteit door de vergrijzing, bewoners van woonzorgcentra - of rusthuizen - vragen veel meer verzorging dan twintig of dertig jaar geleden, en dat de klok rond. Dat vergt dure aanpassingen en infrastructuur, van het moment dat een oudere opstaat tot hij of zij gaat slapen. Denk aan dure bedden met verschillende niveaus; badkamers die niet toegankelijk zijn voor iemand in een rolstoel; sanitair dat niet voorzien is voor permanent immobiele bejaarden; leefruimtes die vaak beangstigend zijn voor zwaar dementerende patiënten.

Bovendien moeten rusthuizen voldoen aan strenge eisen. Terwijl kamers vroeger niet groter waren dan 15m2, vraagt iedereen - bewoners, hun familie én de overheid - vandaag een minimale oppervlakte van 25m2.

Dat kost geld. Geld dat de Vlaamse regering vorige zomer 171 rusthuizen die een plan hadden ingediend voor verbouwing en/of uitbreiding, had beloofd. Zij konden beroep doen op fondsen via het Vlaams Infrastructuurfonds voor Persoonsgebonden Aangelegenheden (VIPA). Alleen gooiden Europa en besparingen roet in het eten. Europa verplicht Vlaanderen sinds kort die subsidies rechtsreeks op te nemen in de jaarlijkse begroting. Daarom besliste de regering-Bourgeois om in 2015 voorlopig geen middelen vrij te maken. Ook wat de komende jaren betreft tasten de rusthuizen in het duister.

Samen met de voltallige ouderensector trekt Zorgnet Vlaanderen, de grootste koepelvereniging van de rusthuizen, aan de alarmbel. Dat deed het al eens in december, maar de onzekerheid is sindsdien alleen maar toegenomen. "De overheid heeft beloofd om 60 procent van de bouwkosten op zich te nemen", zegt Klaartje Theunis van Zorgnet Vlaanderen. "Omgerekend gaat het om iets meer dan een miljard euro. Men heeft dat bedrag wellicht onderschat. Maar in al die 171 gevallen staat men letterlijk klaar om de schop in de grond te steken. Zij staan nu voor een dilemma: ofwel wachten tot de middelen komen, ofwel alles zelf bekostigen. Alleen zal men geen andere keuze hebben dan die meerkost door te rekenen in de dagprijs."

null Beeld © Eric de Mildt
Beeld © Eric de Mildt

Zorg op maat

Die dagprijs ligt nu gemiddeld op 50 euro en zou in sommige gevallen met meer dan 8 euro kunnen stijgen, klinkt het in de sector. "En dat is heel verontrustend", zegt Bernard Bruggeman, gedelegeerd bestuurder van woonzorggroep GVO in Kortijk, dat negen ouderenvoorzieningen telt. "Toen ik 35 jaar geleden begon, had zo'n 10 procent van de bewoners betalingsproblemen. Dankzij inspanningen van de overheid hebben we dat bijna volledig kunnen wegwerken. De laatste jaren stijgt die groep echter weer en als de dagprijs nog eens duurder wordt door de broodnodige infrastructuuraanpassingen, dan vrees ik het ergste. Dan gaan bejaarden niet meer durven komen en blijven ze gewoon thuis."

Welzijnsminister Jo Vandeurzen (CD&V) heeft begrip voor de noodkreet. Hij onderzoekt of er dit jaar toch geen middelen kunnen worden vrijgemaakt, alleen ontsnapt ook hij niet aan de wens van de Vlaamse regering om de begroting in evenwicht te houden. "Hier en daar zullen we nog een oplossing kunnen vinden", zegt een bron uit regeringskringen. "Maar een miljard euro is gewoon niet haalbaar, zeker niet nu elk departement moet vechten voor zijn middelen."

Alleen dringt volgens de sector stilaan de tijd. Jan Van Craenendonck, directeur van het Sint-Augustinusrusthuis in Berlaar, besloot om niet te wachten op de subsidies. Voorlopig neemt hij alle verbouwingskosten op zich, in de hoop dat de fondsen uit Brussel ooit zullen arriveren. "We moeten vandaag stappen zetten en niet morgen. Ons rusthuis heeft 65 kamers, allemaal 12m2 groot. Zeker de familie van bewoners wil dat niet langer, en terecht. Zeker als je weet dat het aantal zwaar zorgbehoevenden toeneemt. Nu vallen ongeveer drie op de vier bewoners in die categorie. Op termijn zal dat 100 procent worden. Dat is een toekomst met ontzettend zware uitdagingen en daartegen moeten we gewapend zijn."

Verschillende directeurs denken niet langer een zorg op maat te zullen kunnen aanbieden. "Wij ontvangen mensen die niet alleen fysiek, maar ook emotioneel heel kwetsbaar zijn", duidt Bernard Bruggeman. "Zo hebben we zwaar gedementeerden die niet langer het onderscheid kunnen maken tussen dag en nacht. Of die totaal geen besef meer hebben van waar ze zijn. Er zijn technische hulpmiddeltjes, zoals polsbandjes die een signaal sturen als ze hun kamer of een bepaalde afdeling verlaten. Dat laat ons toen een evenwicht te bewaren tussen hun vrijheid en onze plicht tot waakzaamheid. Uiteraard hangt daar een prijskaartje aan vast. Alleen is het alternatief dat we ze gewoon opsluiten, als in een halve gevangenis. Dat is toch onaanvaardbaar?"

Bovendien stelt de overheid de woonzorgcentra ook - terecht - zware eisen. Instellingen die niet voldoen aan de normen van brandveiligheid, voldoende ruimte en toegankelijkheid sluiten verplicht de deuren. Toen in 2009 negen bejaarden het leven lieten bij een zware brand in een rusthuis in Melle als gevolg van een geïmplodeerde televisie, besloot men flatscreens te verplichten. Zeker oudere rusthuizen moeten nu al pompen om hun kamers en instelling leefbaar en betaalbaar te houden. En ook besparen op de energiefactuur door te werken met warmtepompen en koelsystemen is goed voor het milieu, goed voor de portemonnee, maar zonder extra middelen niet betaalbaar.

De hele zorgsector in Vlaanderen staat aan de vooravond van een heuse transformatie. Zeker sinds vorig jaar heel wat bevoegheden rond ouderenzorg werden overgedragen door het federale niveau. Vandeurzen wil volop inzetten op de 'vermaatschappelijking van de zorg'. Dat principe paste hij in de vorige legislatuur al toe op de jeugdzorg en zou nu uitgebreid moeten worden naar de hele sector.

Het idee achter vermaatschappelijking is dat iedereen de verantwoordelijkheid opneemt voor hulp van zorgbehoevenden. Die begint bij de partner of familie en eindigt in een professionele zorginstelling. De schotten tussen mantelzorgers, thuisverpleging en woonzorgcentra - in het geval van ouderenzorg - moeten op de schop. Als een bejaarde niet langer zelfstandig kan leven door ouderdom of ziekte, is het eerst aan de familie om voor hem of haar te zorgen dankzij premies zoals de persoonlijke-assistentiebudgetten (PAB). Wanneer die niet langer volstaat, komt de thuiszorg en de thuisverpleging in beeld. Als ook die zorg te zwaar wordt, komen ouderen terecht in rusthuizen. Zo ontstaat een heuse zorgketen die een zorgbehoevende zo lang mogelijk thuis of in een vertouwde omgeving wil houden.

"En die visie steunen wij ook", zegt een bron uit de zorgsector. "Alleen vrezen wij dat dit een verkapte besparingsoperatie is. Zo is thuiszorg en thuisverpleging natuurlijk een stuk goedkoper dan een rusthuis. Ons doembeeld is dat iedereen - zowel mantelzorgers, thuisverplegers als de woonzorgcentra - steeds meer taken op zich moet nemen zonder extra middelen. Nu al stoten we immers op de grenzen van betaalbaarheid en capaciteit."

null Beeld Eric de Mildt
Beeld Eric de Mildt

Geluk hebben

Bovendien is de samenleving niet meer die van een halve eeuw geleden. Kinderen wonen verder van huis, er zijn veel alleenstaanden en niet iedereen kan terugvallen op een breed of hulpvaardig netwerk. "Je moet geluk hebben", zegt een thuisverpleegster. "Ik verzorg nu een patiënte die half verlamd is door een beroerte en dus ook incontinent is. Zonder de hulp van haar zoon zou ze niet langer thuis kunnen wonen. Ook wij botsen tegen de limieten op. Dertig jaar geleden moesten we niet veel meer doen dan patiënten wassen of een wonde verzorgen. Dat takenpakket groeit elk jaar, waardoor we steeds minder tijd hebben voor de patiënt zelf. We werken constant tegen de klok, waardoor we het gevoel hebben patiënten af te werken. Dat vreet aan onze motivatie."

Vandeurzen erkent de grote uitdagingen die op de sector afkomen. Alleen ontkent hij ten stelligste dat het de bedoeling is om te besparen op de kap van bejaarden. "Dat wordt soms geïnsinueerd, maar daar klopt dus niets van. Het is niet zo dat de overheid zich terugtrekt. Integendeel, de vermaatschappelijking zal inderdaad extra investeringen vergen. Ik denk aan verdere ondersteuning voor mantelzorgers, zoals meer dagcentra waar zorgbehoevenden terecht kunnen en hun verzorger even kan uitrusten. We willen net dat maatschappelijke weefsel rond de kwetsbare versterken. Uiteraard gaan we niet alle noden kunnen lenigen - de budgettaire situatie is zoals ze is - maar zeggen dat we niet hebben geïnvesteerd is onjuist."

Het herbekijken van het hele systeem vraagt nu eenmaal tijd. Dat begrip brengt de sector ook op. "Toch verwachten wij stilaan duidelijkheid van de regering", zegt Stefan Van Sevencotte, hoofd zorginstellingen bij de Broeders van Liefde. "Het systeem komt langs alle kanten onder druk te staan. We moeten broodnodige moderniseringen doorvoeren, net nu de middelen ontzettend schaars zijn. We staan op een scharniermoment in de geschiedenis van de zorg in ons land."

null Beeld Eric de Mildt
Beeld Eric de Mildt
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234