Donderdag 06/08/2020

Non- ideologie

Maria Rosseels, Dood van een non, 1961.

Vlaanderen stelt het wel! Waar ooit een goedkoop slagveld lag, strekt zich nu een gesubsidieerde autonome KMO-zone uit, enig in zijn soort. En de toekomst kondigt zich stralend aan. Want naast het 'zijn plan trekken' en het 'coureurs prepareren' blijft het 'ontvoogden' veruit de meest populaire landelijke sport. Er gaat werkelijk geen dag voorbij zonder ontvoogden. We hebben ons van de Hollanders ontvoogd, van België, van de Franse taal, twee keer van den Duits, ja zelfs Louis Tobback heeft eraan moeten geloven. Who's next? Het heuglijkste ontvoogdingsexploot van de afgelopen eeuw betreft ongetwijfeld het katholicisme. Op een mooie dag hebben we de zwartrokken domweg de wacht aangezegd, zonder evenwel afstand te doen van onze masoeurkens- en pastoorsmentaliteit, net zoals we in Brussel alleen de gevels van de stad hebben bewaard.

Het zou mij - zelfverklaarde heiden met een doopakte en een zogeheten 'linkse overtuiging' - weinig moeite kosten Dood van een non van Maria Rosseels af te kraken. God mag dan straffe fictie zijn, katholieke romans horen zonder uitzondering thuis in het Bokrijk van de literatuur. Het oeuvre van Mark Eyskens en de meesterwerken van André Demedts kunnen er rekenen op een dolenthousiast publiek. Wie ooit de absurde Thomistische godsbewijzen heeft uitgeplozen, ontwikkelt echter een zwak voor schrijvers die aan katholieke braafheid of schijnheiligheid ten onder gaan. Maria Rosseels is een twijfelgeval. Ja, Rosseels lengt in Dood van een non het klassieke verhaal over geloofstwijfel aan met zeemzoete romantiek. En ja, de nv Jezus van Nazareth blijft een groothandel in negentiende-eeuwse kwezelachtige devotie, reactionaire volksverlakkerij en prehistorische flauwekul. Maar Dood van een non bevat ook passages die bestand zijn tegen steriele stilistische vitterijen en mijn ironische vooringenomenheid.

Op je achttiende van alle aardse plichten en rechten afstand doen en intreden. Bruid van Jezus worden. Jezelf fysiek en mentaal pijnigen op het barbaarse af, in ruil voor de verlossing na de dood. Het klinkt als sciencefiction, maar voor duizenden Vlaamse vrouwen is het de droeve werkelijkheid geweest. Dood van een non beschrijft het ziektebeeld van een geloof dat overleeft bij gratie van dubbelhartigheid en valse heroïek. Het hoofdpersonage Sabine Arnauld faalt als non. Ze bijt haar tanden stuk op de stugge religieuze mores en gaat op zoek naar nieuwe vormen van religieuze zingeving.

Maria Rosseels legt heel graag uit, verliest zich vaak in historische bespiegelingen, verkiest de documentaire weergave boven de literaire verbeelding. Al die schijnbewegingen zijn nodig om de grote boodschap van het boek te verkondigen: vrijheid wordt ons niet in de schoot geworpen. We moeten ervoor vechten.

Rosseels kan de tragiek van Sabine Arnauld alleen verduidelijken door haar voorgeschiedenis breed uit te smeren. De voorouders van Arnauld hervormden het beroemde klooster van Port-Royal en speelden een belangrijke rol in het jansenisme, dat het geloof in predestinatie predikte. Verlossing bestaat alleen bij de gratie Gods. De adellijke Sabine Arnauld waant zich uitverkoren, maar komt in botsing met de religieuze kadaverdiscipline die tot doel heeft het individu te vernietigen. Met haar potsierlijke pogingen zichzelf op sublieme wijze weg te cijferen, neemt ze een voorschot op haar mislukking. Een boeddhist kan nog beweren dat zijn ellende uit een vorig leven dateert, een katholiek daarentegen loopt met het hoofd tegen een muur van persoonlijk schuldbesef aan. En zo zal Sabine Arnauld, die intrad omdat ze haar leven niet aankon, in verre landen zoeken wat ze niet vond in het klooster. Voor ze de kans krijgt haar twijfels consequent door te denken en afstand te nemen van het geloof of de kerk, sterft ze in Japan tijdens een overstroming.

Aan Walschaps Zuster Virgilia kan Dood van een non niet tippen, want Maria Rosseels heeft te veel woorden nodig om uit te leggen waarom iemand zich vrijwillig terugtrekt uit de wereld. In Dood van een non komen geen priester-arbeiders voor, geen apostolische macho's à la pater Damiaan, geen lovenswaardige kruistochten voor naastenliefde en verdraagzaamheid. Sabine Arnauld belijdt een formalistisch geloof dat geen compromissen duldt en voornamelijk ellende veroorzaakt. Er is geen sprake van Chateaubriands Le génie du christianisme of van het melancholische katholieke beschavingsideaal dat argumenten levert aan elke rechtgeaarde cultuurpessimist. Rosseels doet dunnetjes het verhaal over waarmee Gerard Walschap in de late jaren twintig de katholieke roman wou vernieuwen. Een mens die zich verlaat op god kan onmogelijk zichzelf zijn.

Anders dan bij Walschap volgt er bij Rosseels jammer genoeg geen rationele bevrijding. De verdienste van Dood van een non zit in de weergave van de kloosterroutine, de hallucinante verveling die mystici verwarren met de navolging van Christus. Spiritualiteit maakt van katholieken leugenaars met een uitvlucht. In Dood van een non dienen de diepzinnige waarden van het geloof alleen om de hoogmoed te verantwoorden waarmee de nonnen hun plek in de hemel willen veiligstellen. Terwijl buiten de kloostermuren de Tweede Wereldoorlog woedt, houdt Sabine Arnauld zich onledig met het bepotelen van haar rozenkrans. En zo zal het altijd blijven. Als het kot in brand staat, kruipen katholieken samen om de Heer te prijzen voor het vuur en te bidden voor regen.

In 1961, toen de Berlijnse muur werd gemetseld en Dood van een non verscheen, was de greep van de Kerk op de maatschappij nog aanzienlijk. Tijdens de grote staking van '60-'61 tegen de 'eenheidswet' van de regering Eyskens, kon kardinaal Van Roey het zich permitteren de stakers als criminelen af te schilderen. Op dat moment had de ontkerkelijking zich al onherroepelijk ingezet. De historische omstandigheden hebben zeker bijgedragen tot het immense succes van Dood van een non. Bovendien was Maria Rosseels een zeer respectabele journaliste van De Standaard, een krant die toen nog veel inkt betaalde om AVV-VVK groot en vet te laten drukken. Dood van een non werd een schandaalroman zonder schandaal. Een boek over geloofstwijfel dat al te godlasterende ontboezemingen meed, de Vlaamse ziel ongeschonden liet en geen melding maakte van het duivelse pact tussen politiek en godsdienst. Vergeleken met De verwondering van Hugo Claus blijft Dood van een non een uiterst beleefde gelegenheidstoespraak, eentje die iedereen allang is vergeten.

Met God is het intussen gegaan als met de virale infecties. We hebben een sterk anti-gif ontwikkeld, maar het virus is resistent geworden. Alleen een overdosis Sade kan ons redden. Flamands, Flamendes, encore un effort!

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234