Vrijdag 04/12/2020

NON-FICTIE

De Grote Sprong Helwaarts

Goed 45 miljoen doden. Haast niet te bevatten, het grote sterven in nauwelijks meer dan duizend dagen. Nipt een halve eeuw geleden. Een kwestie van oedeem en massaal aangewezen zijn op boomschors? Zo leek het lange tijd. Onderzoeker Frank Dikötter schetst in Mao's massamoord een heel ander drama. Voedsel als wapen. Niet knikken is verhongeren. In kokend water gegooid worden, naakt bevriezen. Dikötter bestudeerde de nooit eerder geopende provinciale archieven en belicht de horror evengoed als het gesjacher. Stelen om te overleven. En dan zwijgen. In heel China is niet één gedenkteken te vinden voor de doden van 's lands Grote Sprong Helwaarts.

Populisme voor dummies

Het mooiste is altijd wanneer een politiek boek je een inzicht oplevert waarvan je denkt: 'Zo had ik het nog niet bekeken.' Dat overkwam me dit jaar bij Frits Bolkestein, die in De intellectuele verleiding de verveling als meest onderschatte politieke factor schetst. Maar nog meer leerde ik uit Het volk bestaat niet van Dick Pels, een heel mooie en indringende analyse van de retoriek, de framing en het wezen van het overal in Europa oprukkende populisme. Verplichte kost voor alle andere politici.

Geheugenkunstenaar

Wanneer wetenschapsjournalist Joshua Foer te horen krijgt dat iedereen een geheugenkunstenaar kan zijn die het getal pi tot op een paar duizend decimalen achter de komma kan opdreunen, neemt hij de uitdaging aan en begint te studeren om Amerikaans nationaal kampioen te worden. Het geheugenpaleis brengt zijn autobiografische verhaal, gekoppeld aan dat van de kunst der herinnering in het algemeen. Hij gaat met andere geheugenkunstenaars praten, met mensen die niets onthouden, of juist alles en schrijft een boek dat een uitzonderlijke stijllichtheid combineert met een opzienbarende intellectuele diepgang.

Schrijven over kijken

Net zoals hij dat als curator doet, brengt Rudi Fuchs in dit boek oude en nieuwe meesters bij elkaar. Kijken is een bundeling van 72 aanstekelijke stukjes die Fuchs voor het weekblad De Groene Amsterdammer schreef. Soms brengt hij in één stukje uiteenlopende werken samen: een schilderij van Julian Schnabel uit 1990 en een Caravaggio uit 1608, bijvoorbeeld. In twee foto's van Rineke Dijkstra bespeurt hij dan weer de trefzekere fragiliteit van Mondriaan. Op elke bladzijde voel je het plezier van het kijken en het schrijven. Fuchs kijkt met veel liefde en formuleert onomwonden helder. Zo eenvoudig en diepgaand kan schrijven over kunst zijn.

Uren van bewondering

Misschien is romanschrijver Joost Zwagerman in de eerste plaats essayist. Wat hij schrijft over kunst noemt hij zelf 'omzwervingen': verhalen over en verkenningen van kunstenaars. Vaak vertrekt hij vanuit verwondering, meestal eindigt hij in bewondering. Net als de grote kunstcriticus Robert Hughes, vraagt Zwagerman geen voorkennis. Hij schrijft wervend, speels, informatief en met veel empathie over kunst en dan vooral over de Amerikaanse kunst uit de jaren vijftig en zestig van vorige eeuw. Hoe graag was hij een tijdgenoot geweest van Rothko, Pollock, Twombly, Warhol en Arbus. Zwagerman is een liefhebber, een passant die kijkt en bewondert: soms mateloos, altijd kritisch.

Vrede

Op het eerste gezicht lijkt de twintigste eeuw er een van massaal geweld en bloedvergieten te zijn geweest. In zijn nieuwste boek toont Steven Pinker dat het eerste gezicht vaak leugenachtig is. Aan de hand van een massa statistieken en stapels historisch bewijsmateriaal weet Pinker de lezer te overtuigen dat de oorlogen uit de voorbije eeuw relatief minder slachtoffers kostten dan die van langer geleden. Hij wijst ook op de morele sprong voorwaarts die we gemaakt hebben: homohaat, racisme, vrouwendiscriminatie en dierenmishandeling kunnen vandaag niet meer.

Fascinerende schilder

Dat Caravaggio een driftkikker was, die Rome ontvluchtte nadat hij een man had gedood, wisten we al langer. Dat hij de herenliefde genegen was en prostituees en armoedzaaiers als model gebruikte, eveneens. Toch is veel in zijn leven niet gedocumenteerd. Het hield Andrew Graham-Dixon niet tegen een boeiend boek te schrijven. Zijn schets van het nachtleven in het Romeinse kunstenaarskwartier en de manier waarop hij de schilderijen een plaats geeft in Caravaggio's leven is ongeëvenaard. Zelden zo gretig een biografie met gaten gelezen.

Bardanseres in Bombay

Non-fictieboeken zijn vaak dikke, taaie turven, maar Bombay Baby vormt met zijn 250 pagina's een aangename uitzondering. Sonia Faleiro beschrijft haar ontmoetingen met een bardanseres, die haar inwijdt in de geheimen van de rosse buurten van Mumbai, de grootste stad van India. Haar relaas is lichtvoetig, al is het een triest verhaal van meisjes die op dertien verkocht worden door hun ouders, corrupte politie die beschermingsgeld int en mannen die in groep verkrachten. Faleiro stelt het hoofdpersonage niet voor als een betreurenswaardig slachtoffer, maar als een onafhankelijke en harde jonge vrouw.

Gooi open die grenzen

Sinds onze voorvaderen zo'n 50.000 jaar geleden wegtrokken uit Afrika, hebben mensen voortdurend huis en haard verlaten op zoek naar een beter leven. Dat die migranten nog altijd veel beroering veroorzaken, is onterecht, zo maakt dit boek duidelijk. Want de drie auteurs - geen goedbedoelende idealisten maar wetenschappers - tonen aan de hand van harde cijfers aan dat migratie niet alleen onomkeerbaar is in onze geglobaliseerde wereld, maar juist positief uitvalt voor alle betrokken partijen. Een aanrader, dit stevig onderbouwde, actuele boek - zeker in dit land, dat extreem argwanend aankijkt tegen buitenstaanders. Hoog tijd dus voor een vertaling.

Verschrikkelijke schoonheid

In september werden overal ter wereld de aanslagen op de WTC torens herdacht. Maar dat een ramp ook een prachtig fotoboek kan opleveren bewijst Joel Meyerowitz. Als enige fotograaf kreeg hij toegang tot Ground Zero en registreerde hij de naweeën van 9/11. Het boek werd een elegie voor twee torens die naar de keel grijpt.

Tien jaar na de feiten bracht Phaidon de jubileumeditie van Aftermath. World Trade Center Archive uit. Het boek staat vol indrukwekkende panorama's en overzichtsbeelden van de ravage. Meyerowitz vat de verschrikkelijke schoonheid van de plek op beeld. Een prachtig en noodzakelijk tijdsdocument.

Lychiaans mysterie

2011 was het jaar van Dirk Braeckman, met een prachtige expo in Museum M en een indrukwekkend boek. Eerst stond hij weigerachtig tegenover een publicatie wegens het absolute karakter ervan en omdat het de fysieke impact van een werk niet weergeeft. Gelukkig is een groot deel van zijn oeuvre - dat zich bevindt tussen foto, schilderij en installatie - nu toch verzameld in boekvorm. De zwart-witfoto's zijn gehuld in een donkere, mysterieuze sfeer. De vele verlaten interieurs lijken wel sets van een David Lynchfilm. Bij elk beeld vraag je je af: wat heeft zich daar afgespeeld?

Zoektocht naar troost

Naar een berg in Tibet van Colin Thubron lijkt bescheiden: een niet-gelovige zeventigjarige onderneemt na het overlijden van zijn moeder een moeilijke pelgrimstocht om in het reine te komen met zijn laattijdige status van weeskind. Thubron, altijd een aandachtig en goed geïnformeerd reiziger, verwacht niet echt antwoorden en die komen er ook niet. Hij verwerpt uiteindelijk zowel de westerse als de oosterse omgang met de dood. Het boek houdt de lezer bezig, precies omdat het geen antwoorden vindt. Het worstelt beleefd, en na lectuur gaat de worsteling in de herinnering aan passages verder.

Cyberutopisme

Ja, het internet heeft de wereld veranderd. Maar of die wereld daardoor vrijer, democratischer is geworden zoals de Facebookgeneratie gelooft, dat betwijfelt Evgeny Morozov. Deze ervaringsdeskundige die in Wit-Rusland directeur was van een internetnieuwsdienst en nu in Amerika onder meer blogt voor Foreign Policy, hekelt wat hij 'cyberutopisme' noemt, net als de neiging om elke politieke of sociale verandering te linken aan het internet. Hij weet hoe dictaturen het Web kunnen misbruiken en hoezeer de multinationals daarachter worden gedreven door winstbejag. En voordat iemand nu een boze tweet schrijft over 'grijsaards die niet mee zijn': Morozov is 27.

De revolutie als idee

Het is niet eens een goed boek. Met ruim duizend bladzijden is het te dik, en de herhalingen van namen hadden beperkt kunnen worden, maar toch: Democratic Enlightenment, het slotdeel van Jonathan Israels adembenemende trilogie over de Radicale Verlichting, zou weleens de visie op geschiedschrijving kunnen veranderen. Het idee is simpel. Enkele handenvol denkers, te beginnen met de 17de-eeuwse Nederlander Spinoza, hebben de Franse Revolutie veroorzaakt. Zelden in de laatste decennia werden denkers nog zo belangrijk bevonden.

In de Vlaamse klei

Noem mij de leesvriendelijke publicaties over archeologie hier te lande die u kent. De oogst is mager en veel onderzoek ligt gewoon te verstoffen. Net daarom is De oudste Ronde van Vlaanderen zo verfrissend: je krijgt een tour d'horizon van wat de Vlaamse archeologie de jongste tijd heeft opgeleverd, in vlot geschreven verhalen en in een kloek en mooi vormgegeven boek met heerlijke foto's. Archeologie met de brede zwaai. Het gaat van de neanderthalers tot de Eerste Wereldoorlog, van Veldwezelt tot Mesen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234