Woensdag 18/05/2022

Nog25.000Hiroshima’ste gaan

Nucleaire ontwapening staat weer met stip op de agenda. Vandaag zit Barack Obama een speciale zitting van de VN-Veiligheidsraad over nucleaire ontwapening voor. Eerder dit jaar beloofde de VS-president in zijn toespraak in Praag te willen streven naar de totale eliminatie van kernwapens. Later dit jaar rondt hij een nieuwe ontwapeningsronde met Rusland af, waarvoor Washington als teken van goodwill al zijn omstreden raketschild in Oost-Europa schrapte. Het Pentagon en de NAVO werken in stilte aan een nieuwe nucleaire doctrine. Volgend jaar moet de internationale gemeenschap de uitvoering herzien van het Non-Proliferatieverdrag (NPV) uit 1968 dat het bezit van kernwapens aan banden moest leggen.De onderhandelingen worden moeilijker dan ooit: de door het NPV erkende kernwapenstaten, de vijf permanente leden van de Veiligheidsraad VS (9.400 kernwapens), Rusland (13.000), China (240), Groot-Brittannië (185) en Frankrijk (300) hebben concurrentie gekregen van niet-erkende kernwapenstaten als Israël (80), India (60) en Pakistan (60). Noord-Korea heeft er mogelijk al een aantal. Andere staten, zoals Iran, streven naar een eigen kernwapen.

Om te ontwapenen moet eerst de motivatie om te bewapenen verdwijnen. Waarom streven staten naar het bezit van kernwapens?

Tom Sauer: “Het is gewoon imitatiegedrag, omwille van twee grote beweegreden: afschrikking (wie mij aanvalt wordt ook vernietigd, MR) en dus veiligheid (een van belangrijkste doelstellingen is van staat, MR) enerzijds en prestige anderzijds. Zolang de kernwapenstaten zeggen dat ze noodzakelijk zijn voor onze veiligheid, waaronder de NAVO, wie zijn wij dan om te gaan zeggen dat landen in het Midden-Oosten met hun politiek onstabieler klimaat daar geen recht op hebben? Zolang er een kernwapenstaat overblijft, stimuleer je de proliferatie. Dat kun je eigenlijk niet tegenhouden, ook niet met het NPV. Als een land echt kernwapens wil aanmaken dan slaagt het daar ook meestal in. Gemiddeld om de zeven jaar komt er een nieuwe kernwapenstaat bij. Dat kun je niet vermijden omdat ze met elkaar samenwerken, zoals Pakistan Noord-Korea en Iran helpt, of omdat de kennis steeds vrijer beschikbaar is - op het internet of door nucleaire wetenschappers zonder werk uit de ex-Sovjet-Unie.”

Wat is vandaag de prioriteit?

“Iran op kop. Als Teheran effectief kernwapens gaat verwerven, wat reëel is in de komende jaren, krijg je in het Midden-Oosten een nucleaire wapenwedloop. Syrië is al bezig, maar ook Saoedi-Arabië, Egypte en de Golfstaten hebben ambities. Dan zullen de ogen hopelijk opengaan van zij die nog altijd beweren dat de oplossing bestaat uit nucleaire afschrikking.”

Zijn onstabiele staten nog wel af te schrikken met kernwapens?

Sauer: “De meeste wel. Maar wat als de Taliban aan de macht komen in Pakistan? Dat is niet totaal irrealistisch: onlangs stonden ze op negentig kilometer van Islamabad. Generaal Musharraf maakte destijds twee keer een couppoging mee. Benazir Bhutto is vermoord als presidentskandidate. Mogelijk zijn er extremisten geïnfiltreerd in de hoogste kringen van het Pakistaanse leger en inlichtingendiensten, wat de kans op ‘niet geautoriseerd gebruik’ vergroot in geval van een nieuw conflict over Kashmir met kernwapenstaat India. Er bestaat dus wel degelijk een risico op een staat met moslimextremisten aan de macht die een kernarsenaal hebben. Daar sta je dan met je afschrikking. Maakt dat wel indruk op religieuze extremisten? Met hun mentaliteit kunnen ze ook redeneren dat ze dat helemaal niet erg zouden vinden. Kijk naar zelfmoordterroristen. Dat is exact hetzelfde proces. Ze zijn niet geïnteresseerd om verder te leven, althans niet op deze aarde. Ze zijn niet irrationeel, maar op een andere manier rationeel. Als zo’n mensen beschikken over kernwapens, dan helpt nucleaire afschrikking er per definitie niet tegen, want een van de voorwaarden van nucleaire afschrikking is rationaliteit.”

Hoe actueel is het non-proliferatieverdrag nog?

“Het NPV uit 1968 is een kernstuk. Zowel non-proliferatie als ontwapening komen er in aan bod. Het probleem is dat er ook enkele hiaten in het verdrag zitten. Al drie van de 180 niet-nucleaire wapenstaten die het ondertekenden zijn niet ter goeder trouw geweest: Irak, Noord-Korea en Iran. Ook vergeet men te vermelden dat het NPV de kernwapenstaten verplicht om hun arsenalen te ontmantelen op termijn. En ook al staat daar geen datum bij, meer dan veertig jaar na 1968 zijn er nog altijd 25.000 kernwapens op aarde. Eigenlijk zijn kernwapenstaten hun verplichtingen niet nagekomen en is het normaal dat de niet-kernwapenstaten wijzen op dat probleem en ongeduldig worden. Ik legitimeer niet dat sommigen zelf kernwapens aanschaffen, maar het is wel te begrijpen.”

Kunnen de hiaten uit het NPV hersteld worden?

“Dat zal zeer moeilijk zijn. Eén van de hiaten is Artikel Vier waarbij niet-kernwapenstaten het recht hebben om kennis en materialen te verkrijgen van andere staten voor burgerlijke nucleaire doeleinden waaronder grootschalige installaties, zoals verrijkingsinstallaties. Dan zit je direct in het vaarwater van de militaire component, want met de burgerlijke verrijkings- en opwerkingsinstallaties kun je ook kernwapens maken - wat uiteraard niét de bedoeling is van het verdrag, maar er in gevoegd werd als compromis. Obama’s voorstel voor een multilateral fuel cycle (internationaal consortium dat nucleaire brandstof beheert) maakt volgens mij weinig kans omdat het opnieuw vertrekt van een discriminerend regime van ‘have’s’ en ‘have nots’. Landen als Iran zullen nooit vertrouwen op een dergelijk consortium dat de kraan op elk ogenblik kan dichtdraaien. In het verleden hebben ze ook samenwerkingsakkoorden voor burgerlijke kernindustrie opgericht met het westen en het resultaat is dat Iran er nooit veel van gezien heeft.”

De VS en Rusland moeten hun ontwapeningsakkoord voor strategische kernwapens vernieuwen. Maar de ontwerpakkoorden die Obama en Medvedev afsloten vormen eigenlijk nauwelijks een verschil met vroeger.

“Inderdaad. We gaan van 2200 naar de vork 1500-1675, een relatief kleine daling. Maar het is opnieuw een stap in de goede richting. Ontwapening heeft altijd zo gewerkt. Het zal nooit van de ene dag op andere naar nul gaan. Of dat voldoende is om de NPT Review Conference van volgend jaar te redden, is maar de vraag. Het voordeel van de laatste VS-Russische overeenkomst is dat er deze keer verificatiemechanismen bij komen, in tegenstelling tot ex-president Bush die wapenbeheersing maar flauwekul vond.”

Hoe belangrijk is het VS-signaal dat het omstreden raketschild in Polen en Tsjechië wordt opgedoekt?

“Het is een zeer goede zaak dat het huidige plan niet doorgaat. Het bewijst dat Obama rekening houdt met de strategische stabiliteit en de relatie met Rusland. Bovendien werken die systemen vandaag nog altijd niet. Ze zijn vandaag niet in staat om een ballistische raket tegen te houden. ‘Missile defense’ is vooral een groot jobprogramma. Daar draaien de VS hun bevolking een rad voor de ogen. Subjectieve veiligheid is dat. Als effectief een raket wordt afgevuurd dan kunnen ze die niet tegenhouden.”

De VS hebben nog 150 tot 240 tactische B61-bommen in Europa, waarvan 10 tot 20 in Kleine Brogel. Waarom worden deze wapens doodgezwegen?

“Militair hebben ze geen nut. Daar is iedereen het over eens, ook de militairen. We hebben ook niet de vliegtuigen om ze nog tot in Rusland te voeren. Daaruit vloeit de vraag: wie is onze vijand? Wie?“Twistpunt is nu het politieke doel: de transatlantische solidariteit in de NAVO. Maar dan stel ik de vraag: als NAVO-solidariteit afhankelijk is van kernwapens die militair niet nuttig zijn en al zestig jaar niet meer gebruikt zijn, dan zegt dat veel over de sterkte van de NAVO - as such. Ik denk dat solidariteit misschien beter in Afghanistan wordt getoond, maar niet met kernwapens. Ze zijn een anachronisme. Ze liggen er al twintig jaar na de Koude Oorlog. Voor niks. En waarom liggen ze er dan nog? Omdat niemand ze belangrijk genoeg vindt in de elite. Er is tot dusver geen Belgisch regeringslid geweest dat zijn nek heeft uitgestoken. En omdat er een kleine groep van voorstanders is, mensen die persoonlijke belangen hebben omdat ze naar vergaderingen kunnen gaan waar ze een prestige of identiteit kunnen aanmeten die ze anders niet hebben. Dan kunnen ze zogezegd meespreken met de groten. Dat is de enige reden. En dat terwijl steeds meer Amerikaanse beleidsmakers voorstander zijn dat we ze terugtrekken, maar zij verwachten dat wij de eerste stap zetten. In Europa wachten wij tot de Amerikanen de eerste stap zullen zetten... (zucht) Inertie, jammer genoeg.”

Is Obama’s oproep voor ontwapening vandaag niet hét moment voor regeringen en parlementen in NAVO-lidstaten om terugtrekking te vragen?

“Absoluut. Dit is een window of opportunity die opnieuw gaat sluiten, zowel wat eliminatie van kernwapens betreft als terugtrekking van tactische VS-kernwapens in Europa. Ideaal gebeurt dat met consensus in de NAVO. Maar het is een probleem dat enkele staten in de NAVO, en vandaag zijn dat de Oost-Europese staten die bang zijn voor Rusland, dergelijke beslissingen blokkeren. Als dat zo is, vergt het een beetje meer moed om op tafel te kloppen en te zeggen dat het een goede zaak zou zijn om die kernwapens terug te nemen. Dus is het aan onze premier, onze minister van Buitenlandse zaken, die uit de vredesstad Ieper komt, of onze defensieminister om daar toch werk van te maken.”

“Van de vijf kernwapenstaten is Parijs misschien het meest terughoudend. Dat heeft te maken met prestige en grandeur. Wat stelt Frankrijk geopolitiek immers nog voor zonder kernwapens? Sarkozy heeft vorig jaar wel al nucleaire ontwapening vermeld. Frankrijk heeft ook zijn nucleaire wapensystemen verminderd van drie naar twee. Daarnaast is Frankrijk het enige land dat geen testsites meer heeft, wat beslist werd na de commotie die Chirac in 1995 veroorzaakte met zijn kernproeven op Mururoa.“De Britten zijn effectief van plan om hun kernwapenarsenaal in te perken. De Britse premier Gordon Brown kondigde gisteren aan het aantal onderzeeërs met Trident-kernraketten te reduceren van vier naar drie. En hij onderschrijft het streven naar totale nucleaire ontwapening op lange termijn. “Beiden hebben ook financiële motieven om te ontwapenen. Meer dan 10 procent van hun defensiebudget wordt besteed aan kernwapens. Ook de militairen die beter materieel eisen voor hun manschappen in Afghanistan kijken dan uiteraard met lede ogen naar de miljarden die naar stationaire kernwapens vloeien. Dat is wel geen argument voor België, omdat de VS-kernwapens door de VS-begroting worden betaald.”

Wie zijn de nucleaire groeilanden?

“China heeft relatief weinig kernwapens, ook een ‘no first use-doctrine’. Ze hebben heel lang achtergelopen. Ze hadden slechts twintig raketten die intercontinentaal konden worden ingezet. Peking is zijn arsenaal nu wel aan het moderniseren, wat geen goede zaak is. Ze zijn aan het evolueren naar het bezit van enkele honderden. Ook India moderniseert, en in Latijns-Amerika is er een mogelijkheid met Brazilië en Venezuela, dat militair samenwerkt met Rusland. Maar als je hun programma’s vergelijkt met de tienduizend kernraketten die de VS en Rusland elk kunnen inzetten, weet je wel hoe laat het is.”

Is er een reëel risico op nucleair terrorisme?

“Ja. En dan hebben we het niet over een ‘vuile bom’ maar over kernwapens of rudimentaire atoombommen zoals Hiroshima en Nagasaki die tienduizenden slachtoffers maakten. De kans is klein, maar de gevolgen immens. Als het gebeurt, is het hek van dam. Dus moéten we de dreiging wel ernstig nemen. Feit is dat de website van het Internationaal Atoomenergie-agentschap (IAEA) jaarlijks verschillende incidenten meldt waarbij smokkel van nucleair wapenmateriaal werd onderschept. Het gaat weliswaar om kleine hoeveelheden maar uiteindelijk heb je slechts enkele kilo’s plutonium nodig om een kernwapen te maken. En er liggen nog altijd tonnen hoogverrijkt uranium of plutonium weinig of niet bewaakt in het grote Rusland. Het risico op loose nukes is echt wel reëel hoor.”

Hoe groot is het risico op een ongeval met een kernwapen?

“Het risico is beperkt maar er zijn verontrustende incidenten geweest. In 2006 ontdekte men in Taiwan dat men vanuit de VS per schip nucleair materiaal stuurde. Het Pentagon had zich vergist. In de zomer van 2007 moesten een twaalftal kruisraketten worden vernietigd. Ze vlogen over de VS. Op de bestemming kwam men erachter dat zes van de twaalf raketten nog geladen waren. Een ‘foutje’. In mei 2008 is er een brand geweest in een Amerikaanse rakettensilo. In februari van dit jaar zijn een Franse en Britse atoomduikboot gebotst... Als dat kan gebeuren in de meest ontwikkelde landen ter wereld, wat kernwapens betreft, wat moet je dan denken van wat er kan gebeuren met landen als Pakistan? Waar zijn we mee bezig?”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234