Maandag 01/03/2021
Klaas Van Egmond.

Evolutie

‘Nóg meer groeien kan de aarde niet aan’

Klaas Van Egmond.Beeld Marlena Waldthausen

Meer materiële groei kan de aarde niet aan, waarschuwt de Nederlandse hoogleraar milieukunde Klaas van Egmond. Hij hoopt dat dat besef zal leiden tot een herziening van het financiële systeem. ‘Alle problemen die we nu hebben, hebben te maken met een gebrek aan bewustzijn.’

“We gaan in zwaar weer terechtkomen!”, is de alarmerende eerste zin van Homo Universalis van Klaas van Egmond. “Héél zwaar weer”, zegt hij. “Maar het komt goed, uiteindelijk. Denk ik.” Van Egmond is een voormalig directeur van het Nederlandse Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu en medeoprichter van het Sustainable Finance Lab, een denktank over verschillende universiteiten heen.

In Homo Universalis probeert hij de diepere samenhang tussen gebeurtenissen te laten zien, want de geschiedenis is meer dan de uitkomst van een reeks toevalligheden, is zijn overtuiging. 

Deze reeks is gewijd aan de jaren 20. Iedereen heeft daar wel een beeld bij – denk maar aan de jaren 60 – , maar wanneer wordt een verzameling jaren een tijdperk?

“Bij mij wordt de kern van een tijdperk gevormd door de tijdgeest. Daarin domineert een bepaald waardepatroon. In de middeleeuwen domineerde het waardepatroon van de kerk, in de roaring twenties dat van de wetenschap en de materie. Een tijdperk is een mindset. Onder invloed van de tijdgeest verandert onze mindset, en daarmee ons idee over de wereld. En wanneer krijgen we een ander tijdperk? Wanneer de tijdgeest wezenlijk verandert.”

Begint het niet altijd met gebeurtenissen? Nieuwe uitvindingen, conflicten.

“Dat is een mechanistische verklaring: de Eerste Wereldoorlog veroorzaakte de crisis van de jaren twintig, en die veroorzaakte de Tweede Wereldoorlog, enzovoort. Maar die gebeurtenissen doen zich niet zomaar voor. Er is altijd een aanleiding, en die aanleiding zit vaak in de basisbehoeften. De Franse Revolutie is getriggerd door een hongersnood. De oorlog in Syrië is getriggerd door droogte. Hoe ontstaan oorlogen? Doordat in de maatschappelijke elite prestigeachtige haantjesdingen spelen. Wat in de elite gebeurt, is relevant.

“Ik denk – maar dan kom je een beetje in speculatieve sferen – dat er andere dingen aan het werk zijn. Dat er grote onderstromingen zijn. Ik bekijk het evolutionair: er is ook zoiets als bewustzijnsontwikkeling. Iedereen is het er wel over eens dat we in dat opzicht sinds de regenworm behoorlijk zijn opgeschoten. Bewustzijnsontwikkeling is de rode draad van het hele evolutiesysteem; die is gaande, hoe je het ook wendt of keert. Het is de tijdgeest die bepaalt wat voor gevolgen bepaalde aanleidingen hebben. #MeToo is daar een mooi voorbeeld van: opeens is er iets waardoor bepaalde dingen die heel lang zijn getolereerd niet meer kunnen.

“Ons maatschappelijk streven, de maatschappelijke doelstelling, is dat we ons bewuster worden van onszelf en van onze omgeving. En al die problemen die we nu hebben, hebben te maken met een gebrek aan bewustzijn. We zijn gewoon te dom om te snappen dat alles met elkaar samenhangt.”

Zijn we niet vooral te gespecialiseerd geworden, waardoor niemand meer het grote plaatje overziet?

“Dat is de kern. En dus zie je steeds dat de waardeoriëntaties die een tijdperk bepalen de neiging hebben door te schieten. Als eenzijdige waarden worden uitvergroot, krijg je catastrofes; dat is het algemene verhaal. De mensheid neigt er voortdurend naar bepaalde elementen obsessief uit te vergroten: de auto moet groter, de vliegreis moet verder. We zien dat al die ontsporingen tot steeds grotere rampen leiden. En door de technologische vooruitgang kan een volgende ontsporing leiden tot een catastrofe die zó groot is dat we de hele planeet naar de knoppen helpen. Zo ver hebben we het nu gebracht.”

Dus het gaat er in het komend decennium inderdaad om spannen.

“De komende tijd is beslissend voor de toekomst van de mens, en dat komt gewoon door de praktische, keiharde omstandigheid dat onze verwoestingskracht nu zo groot is geworden. Conflicten als de Franse Revolutie of de Eerste Wereldoorlog kunnen we nu niet meer hebben; de technische ontwikkelingen maken een volgend conflict catastrofaal.”

Als je de grote problemen van deze tijd wilt oplossen, waar moet je dan beginnen? Bij het milieu?

“Bij het Sustainable Finance Lab denken we dat je moet beginnen bij het geld. Ons financiële bestel is fundamenteel fout, en dat heeft te maken met een publiek-private onbalans – met dank aan de jaren 90, waarin alles is geprivatiseerd en de hele banksector verder is geliberaliseerd. De huidige eigendoms- en aandeelhoudersstructuur maakt dat het geld gaat naar de plekken waar het hoogste rendement te halen valt, en leidt overal tot roofbouw. Het te koop verklaren van de hele wereld is het kolossale probleem van deze tijd.

“Het tweede probleem is het grenzen-aan-de-groeiverhaal. Er zijn grenzen aan de groei en dus moeten we naar een stationaire economie, maar dat kan niet in het huidige financiële bestel. Economen zeggen: we moeten groeien, anders krijgen we dips en die zijn gevaarlijk. Vergelijk het met een auto. Als je auto dreigt af te slaan, geef je gas. Zo doen we het in de economie ook. Dus als je een stationaire economie wilt hebben, moet eerst dat stuursysteem fundamenteel anders.”

Want we moeten niet meer groeien?

“Materieel kúnnen we niet meer groeien. De aarde trekt het niet.”

Maar alles is gebaseerd op groei. Wat wordt dan de grootste verandering in het komende decennium?

“Dan denk ik – maar hoop is de vader van de gedachte – dat ons toenemend bewustzijn ertoe leidt dat het probleem van grenzen van de groei doordringt en dat we daar onze economie op afstemmen – die wordt circulair – waarna we zaken als het klimaatprobleem en het stikstofprobleem netjes gaan oplossen, onder meer met behulp van nieuwe technieken en door te bedenken wat we eigenlijk van waarde vinden. 

“De tijdgeest beweegt zich van wij naar ik, we gaan weg van de grote boze buitenwereld en meer zelf doen: ons eigen eten verzorgen, onze eigen energie, ons eigen geld, ons eigen land. Small is beautiful.”

Dat heeft ook iets onlogisch. We zijn slimmer dan ooit dankzij de specialisatie; de mens als individu weet niet zo heel veel. Waarom zou je dan alles weer zelf bij elkaar gaan knutselen?

“Uit wantrouwen. Teleurstelling over de ontwikkeling. In mijn boek staat ook: globaliseren is leuk, geglobaliseerd worden is een catastrofe.

“Maar je hebt gelijk: alles zelf doen lost het probleem niet op, en politiek gesproken moeten we de oplossingen eerder op Europees dan op nationaal niveau zoeken. We moeten niet doen of Europa over zijn hoogtepunt heen is. Als we ons als Europa niet goed organiseren, worden we door andere landen – China, Amerika, maar ook door de Afrikaanse migratiestromen – overspoeld.”

Al met al bent u hoopvol?

“Ja, ik hoop heel oud te worden, alleen al om te zien hoe het verder gaat. We zijn bijna bij de ontknoping van een geweldig spannend boek, ik wil dolgraag weten hoe het afloopt.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234