Zaterdag 31/10/2020

Focus

"Nog een kind. Is dat wel een goed idee, mevrouw?"

Kindergeld beperken, zwangere vrouwen straffen omdat ze roken of drinken. 'Repressie levert niks op', zegt Jan De Maeseneer. 'Ondersteuning, begeleiding, een open debat, dat wel.'Beeld © randall casaer

Vijf kinderen bij drie mannen en plannen om aan nummer zes te beginnen. Dan moet een arts de patiënt erop durven wijzen dat dit wellicht niet het beste idee is, zo vinden experts Jan De Maeseneer en Petra De Sutter (beiden UGent). In september zitten huisartsen en gynaecologen samen over het beladen onderwerp 'gezinsplanning bij mensen in kansarmoede'.

Komt een vrouw bij de dokter. Vier kinderen heeft ze, van wie er inmiddels drie in een pleeggezin verblijven. De vader van de oudste twee durfde nogal eens zijn vuisten te gebruiken en zit in de gevangenis. Een job heeft de vrouw niet, maar sinds drie maanden is er wel een nieuwe man in haar leven. En eigenlijk wil ze wel graag een kind van hem.

"Op zo'n moment moet je als arts het gesprek durven aangaan", vindt professor huisartsgeneeskunde Jan De Maeseneer. "Moet je durven vragen of het misschien niet beter is dat beide partners elkaar eerst wat beter leren kennen. Moet je die vrouw vragen of ze wel de mogelijkheden en middelen heeft om dat kind goed en gezond groot te brengen."

De Maeseneer is al 37 jaar huisarts in het wijkgezondheidscentrum in het Gentse Ledeberg. Elke raadpleging ziet hij allerlei nationaliteiten de revue passeren, evenals gezinnen die in heel precaire omstandigheden leven en waar kinderen vaak het grote slachtoffer zijn. "Dat zijn de kwesties die ons als arts het meeste bezighouden", vertelt hij. "Wat met die kinderen die in heel moeilijke, kwetsbare situaties moeten opgroeien. Die fysiek of mentaal niet altijd krijgen wat ze nodig hebben. Hoe kunnen we die kinderen helpen? Maar ook: hoe kunnen we misschien helpen vermijden dat het zover komt."

Een beladen onderwerp, beseft De Maeseneer. Het recht op een kind is absoluut. Wil een vrouw een baby, dan is dat haar goed recht. Ongeacht hoeveel geld op de bank staat, in welk huis ze de nacht doorbrengt, hoeveel mannen de potentiële vader zijn of hoeveel peuters en kleuters ze thuis al heeft rondlopen.

"Het zelfbeschikkingsrecht is essentieel", benadrukt De Maeseneer. "Het is niet aan artsen om te bepalen hoeveel kinderen iemand mag krijgen. Daar gaat het niet om. Maar gezinsplanning en geboortebeperking moeten wel thema's zijn die een arts, maar ook hulpverleners in het algemeen, durven aansnijden. Verpleegkundigen, vroedvrouwen, maatschappelijk werkers spelen een belangrijke rol. En de toon is daarbij uitermate belangrijk, want de grens met paternalisme is heel erg dun."

In de strijd tegen kinderarmoede wil de arts dit taboe niet onbesproken laten. In Vlaanderen blijft het aantal kinderen dat in armoede opgroeit, toenemen. Voor 2013 ging het om 11,2 procent van de jonge kinderen, en daarmee was het cijfer voor het zoveelste jaar op rij omhoog geschreden.

Hoe lager de scholing van ouders, hoe hoger de kindersterfte, hoe lager het geboortegewicht en hoe meer gezondheidsproblemen. Armoede begint al in de baarmoeder. Nog voor een baby zijn eerste hap lucht binnenkrijgt, heeft de sociale achtergrond van de ouders al impact.

Beeld Randall Casaer

Ethisch debat

Kinderen krijgen, staat vrij. Maar wat met ouders die aankloppen bij fertiliteitsexperts om Moeder Natuur een handje te helpen? Daar is de discussie volgens De Maeseneer zo mogelijk nog prangender. "Als arts word je daar soms geconfronteerd met zaken waar je eigenlijk niet aan wilt meewerken. Als een koppel met een geschiedenis van geweld en geplaatste kinderen via ivf nog een baby ter wereld wil brengen, dan kunnen dokters dat weigeren. Dat gebeurt trouwens al."

Fertiliteitsexperte Petra De Sutter beaamt. Ook zij heeft al verschillende keren beslist om ouders niet te helpen. "In sommige gevallen beslissen wij om in het belang van het kind geen behandeling op te starten. Daar kun je kritiek op hebben. 'Jullie spelen voor God', klinkt het dan. Ik begrijp die wrevel, maar geneeskunde is geen business. Wij hebben nog steeds een verantwoordelijkheid. Zo kreeg ik ooit een koppel over de vloer waarvan beide ouders een mentaal zware beperking hadden. Geen van beiden was in staat om zonder hulp voor zichzelf te zorgen. Na zorgvuldig overleg met heel het team, hebben we toen besloten om de behandeling te weigeren."

Vraag is natuurlijk waar de grens ligt. Wie mag ivf krijgen, wie niet? En bovenal: wie beslist dat en op basis van wat? De Sutter: "Wellicht is dat een vraag die op hoger niveau besproken moet worden. Mischien moet de overheid criteria opleggen? Want nu merken we hoe sommige fertiliteitscentra nauwelijks aandacht hebben voor de sociale context. En dan luidt even goed kritiek. 'Hoe is het in godsnaam mogelijk dat een moeder die nauwelijks voor zichzelf kan zorgen, een ivf-behandeling krijgt?' Ik vind die kritiek terecht."

Volgens De Maeseneer is er vooral nood aan een breed, maatschappelijk ethisch debat hierover. "Laat me duidelijk zijn: ik zou niet willen dat dit in een koninklijk besluit wordt gegoten. Het heeft geen zin om dit in starre criteria te betonneren. We hebben vooral nood aan een soort consensus over randvoorwaarden waarbinnen een kind goed ter wereld kan komen, waar gynaecologen, huisartsen, sociaal werkers, hulpverleners in overleg met de betrokkene rekening mee moeten houden."

Bovendien moet die hulpverlening volgens hem bereid zijn om de situatie van moeders in spe beter te maken. Niet alleen maar met het vingertje zwaaien, maar ook proactief op zoek gaan naar manieren om leefomstandigheden van mensen die in kwetsbare omstandigheden leven, te verbeteren.

"Met hulpverlening kun je heel veel goed doen", meent de professor huisartsgeneeskunde. "Twintig jaar geleden zagen we in het wijkgezondheidscentrum opeens erg veel jonge, zwangere vrouwen die het moeilijk hadden in het leven. We probeerden te begrijpen hoe het zo was kunnen lopen. Bleek het telkens om vrouwen te gaan die op allerlei manieren mislukt waren: thuis buiten gegooid, hun school niet afgemaakt, geen job. Het enige zelfbeschikkingsrecht dat ze nog hadden, was de beslissing om zwanger te worden. Wel, met die vrouwen hebben we alles ingezet om van hun zwangerschap een succes te maken, met een intensief programma van huisartsen, maatschappelijk werk, school, Kind en Gezin. Met succes, want zowat alle vrouwen en hun kinderen zijn goed terechtgekomen."

Beeld Randall Casaer

Britse beperking

In het buitenland woedt het debat al wat langer, en in vele gevallen wat grimmiger. In Nederland wil de Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming ongeboren kinderen vanaf de bevruchting beschermen. Moeders die roken, drinken of spuiten, zouden volgens hen een dwang- behandeling, dwangsom of celstraf riskeren.

Britse politici vragen zich inmiddels openlijk af of het kindergeld niet moet beperkt worden tot de eerste twee koters. Wie zich aan nummer drie of vier wil wagen, moet financieel zijn plan trekken. "Als je meer kinderen wilt dan je je kunt veroorloven, dan moet ik daar alvast niet voor opdraaien", ging de Britse journaliste Julia Hartley-Brewer in een opiniestuk in The Telegraph met de voet vooruit.

"Ik vrees dat zo'n beleid alleen maar de sociale ongelijkheid vergroot", zegt De Sutter, die ook senator voor Groen is. "Vaak gaat het om een vicieuze cirkel van kansarmoede: vrouwen die de pil niet goed nemen, die niet goed op de hoogte zijn van anticonceptiemogelijkheden, die van de ene slechte partner naar de andere sukkelen. Die vrouwen ga je door zulke maatregelen twee keer straffen. Ze zullen nog even veel kinderen blijven krijgen, maar financieel nog meer in de miserie geraken."

Ook De Maeseneer ziet geen heil in het beperken van de kinderbijslag. "Al ben ik er even goed geen voorstander van om het kindergeld te verhogen naarmate het aantal kinderen. Geen enkel kind moet gedoemd zijn om geboren te worden om tekorten in het gezinsinkomen te compenseren. Een enkele keer heb ik het meegemaakt dat koppels voor een vijfde of zesde baby kozen voor dat extra geld elke maand. Uiteraard kan dat niet de bedoeling zijn. Maar veel meer nog moet de discussie hier gaan over inkomensongelijkheid. Mensen moeten voldoende middelen krijgen om een redelijk bestaan uit te bouwen. Dát is fundamenteel als het gaat over de strijd tegen kinderarmoede. Wat niet betekent dat we de discussie over gezinsplanning uit de weg moeten gaan."

Kindergeld beperken, zwangere vrouwen straffen omdat ze roken of drinken, het zullen volgens beide experts nooit de antwoorden zijn op de problemen die zich stellen. "Repressie levert niks op", maakt De Maeseneer zich sterk. "Ondersteuning, begeleiding, een open gesprek en een maatschappelijk debat, dat wel."

Beeld RV
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234