Maandag 05/12/2022

InterviewSvetlana Aleksijevitsj

Nobelprijswinnaar Svetlana Aleksijevitsj: ‘President Loekasjenko maakt een concentratiekamp van mijn land’

null Beeld Hermann Bredehorst
Beeld Hermann Bredehorst

Svetlana Aleksijevitsj (72) heeft lang gezwegen. Maar nu spreekt de winnaar van de Nobelprijs voor Literatuur zich uit over wat er zich afspeelt in Wit-Rusland, haar thuisland dat ze is ontvlucht. ‘Ik houd rekening met een burgeroorlog.’

Tobias Rapp en Volker Weidermann

Eind september reisde Svetlana Aleksije­vitsj vanuit Wit-Rusland naar Berlijn voor een medische behandeling. Ze kreeg bezoek van Duitse regerings- en parlementsleden, maar gaf geen interviews. Maar toen enkele weken geleden het nieuws bekend raakte van een jonge man in de Wit-Russische hoofdstad Minsk die door de veiligheidspolitie dood werd geslagen, besloot Svetlana Aleksijevitsj zich toch uit te spreken.

Sinds de zomer komen in Minsk regelmatig duizenden mensen op straat om vreedzaam tegen de autocratische president Aleksandr Loekasjenko te protesteren. In de aanloop naar de vervalste verkiezingen in ­augustus zette hij belangrijke politici van de oppositie gevangen. Achteraf beschuldigden de ­Europese Unie en de Verenigde Staten de regering in Minsk van massale verkiezingsfraude en vaardigden ze sancties tegen het regime uit.

Aleksijevitsj maakt zich grote zorgen over de toekomst van haar vaderland. Ze zegt dat ze elke ochtend mails krijgt die haar in tranen doen uitbarsten. Ze toont er een paar. Je ziet schokkende beelden van geplette en verminkte handen en lichamen met open wonden. Ze zijn van gemartelde gevangenen in Wit-Russische cellen.

Twee maanden geleden verliet u Wit-Rusland voor een medische behandeling in Berlijn. Hoe gaat het met u?

“Ik lijd aan trigeminus­neuralgie, een pijnaandoening in het aangezicht. Maar ik kan opnieuw praten, de zenuw is weer kalm. Ik maak het nu goed.”

Hoelang plant u nog in Berlijn te blijven?

“Tot Aleksandr Loekasjenko verdwenen is. Wat hij aanricht, is een catastrofe. Sinds de verkiezingsfraude in augustus zijn 27.000 mensen opgesloten: wetenschappers, professoren, gewone mensen, arbeiders, studenten. Mensen van alle slag. Loekasjenko heeft het land kapotgemaakt.”

Liep u ook gevaar?

“Ik maakte deel uit van de coördinatieraad van de oppositie. In het begin waren we met zeven, maar de anderen werden een voor een gearresteerd of moesten het land ontvluchten. Toen ik de laatste was die nog vrij rondliep, waarschuwde de conciërge van het gebouw waar ik woon me: ‘Wees voorzichtig, ga niet naar buiten. Ze zijn je aan het opwachten.’ Ik nodigde vrienden en journalisten uit in mijn appartement, zodat ze het niet zouden aandurven me te komen halen. Er kwamen ook een paar ambassadeurs van landen van de Europese Unie.”

BIO • geboren op 31 mei 1948 in Oekraïne • Wit-Russische kroniek­schrijver van het sovjet­leven • ontving in 2015 de Nobelprijs voor Literatuur • maakte deel uit van de coördinatieraad die president Loekasjenko vreedzaam aan de kant wilde schuiven • week in september uit naar Berlijn nadat alle andere leden van de raad gearresteerd of verdwenen waren

Dat klinkt behoorlijk dramatisch.

“Loekasjenko heeft lak aan het functioneren van de maatschappij. Hij heeft al vijftig artsen gearresteerd, ondanks de dramatische corona­situatie en de overvolle ziekenhuizen. Een gerenommeerde cardioloog in Minsk weigerde jonge artsen te ontslaan die hadden deelgenomen aan de demonstraties, en werd daarop zelf ontslagen. Gisteren kreeg ik te horen dat zijn buitenverblijf in brand was gestoken. De daders lieten een dreigbrief achter en een voo­doopop van hem vol steekgaten.

“Minsk loopt vol met gemaskerde speciale eenheden die mensen willekeurig tegenhouden en arresteren. Het is een hybride burgeroorlog, waarbij de volgelingen van Loekasjenko tegenover de andere helft van de bevolking staan.”

Wie zijn zijn volgelingen?

“Soms heel gewone mensen die hem steunen, misschien omdat ze bang zijn iets te verliezen. Maar het zijn vooral overblijvers van het Sovjet-systeem. Ik was er zelf verbaasd over hoe snel alles terugkeerde, de methoden van de geheime diensten uit het Stalin-tijdperk. In de Tweede Wereldoorlog versloegen we het fascisme en ontwikkelden we er een ingebakken vaccin tegen. Maar we hebben geen medicijn om ons te beschermen tegen de goelag en Stalin. De oude attitudes kunnen blijkbaar op elk moment gereactiveerd ­worden.”

Svetlana Aleksijevitsj: ‘‘Een klein land neemt het op tegen een krankzinnige moordenaar, en dat in het centrum van Europa. En de wereld zwijgt.' Beeld Hermann Bredehorst
Svetlana Aleksijevitsj: ‘‘Een klein land neemt het op tegen een krankzinnige moordenaar, en dat in het centrum van Europa. En de wereld zwijgt.'Beeld Hermann Bredehorst

U zei deze zomer dat u opnieuw verliefd was geworden op de mensen in Wit-Rusland.

“Ik weet nog precies hoe het begon, lang voor de verkiezingen. Om in aanmerking te komen als kandidaat voor de presidentsverkiezingen moet je honderdduizend handtekeningen verzamelen. Op een dag, toen ik op een markt bij me in de buurt inkopen aan het doen was, kon ik mijn ogen niet geloven: er stond een rij van minstens vijf kilometer lang. Ze stonden aan te schuiven om hun handtekening onder de kandidatuur van Viktor Babariko te zetten. Mensen kwamen van heinde en verre om hem te steunen. Iedereen behalve Loekasjenko, zeiden ze. Ik herkende mijn landgenoten niet.”

Niet veel later werd Babariko gearresteerd. Hij zou nooit opkomen voor de verkiezingen.

“Loekasjenko liet de belangrijkste mensen die opkwamen voor de verkiezingen arresteren of verbannen. Toch waren de resultaten niet wat hij ervan verwachtte, omdat hun vrouwen dan maar in hun plaats opkwamen – aangevuurd door een nieuwe golf van enthousiasme. Overal waar die vrouwen zich lieten zien, daagden duizenden mensen op. De mannen zaten in de gevangenis en de vrouwen voerden campagne. Dat kon je je vroeger niet inbeelden.”

Een revolutie van de vrouwen.

“Svetlana Tichanovskaja voerde campagne in naam van haar man. Veronika Tsepkalo voerde campagne voor haar man Valery. De vrouw van Babariko is overleden, dus voerde zijn campagnemanager Maria Kolesnikova namens hem campagne. Loekasjenko weet niet wat hij moet aanvangen met vrouwen en kleineert hen steevast. Hij is alleen geïnteresseerd in wie bij het leger was. Hij onderschatte vrouwen, tot demonstraties om vrouwen te steunen hun weg vonden naar de ­dorpen.”

Waar komt de kracht van Wit-Russische vrouwen vandaan?

“Vrouwen hielden het land na de ineenstorting van de Sovjet-Unie bij elkaar. Mannen waren toen vaak terneergeslagen en begonnen te drinken. Vrouwen trokken met reusachtige zakken naar buurlanden om dingen te verkopen. De netwerken die zo ontstonden, werden vooral door vrouwen ontwikkeld. Voor mij was het ongelooflijk om al die vrouwen op demonstraties te zien. Ik wist niet dat er zo veel mooie vrouwen in Wit-Rusland waren.”

Het werd al snel duidelijk dat de verkiezingen gemanipuleerd waren. Hoe reageerde u?

“Het idee achter onze coördinatieraad was zonder geweld en bloedvergieten de macht te grijpen. De demonstraties moesten feesten zijn – de reden waarom we bloemen meedroegen; we wilden ze aan de mannen met de zwarte maskers geven. We wilden dat ze beseften dat het ook hun overwinning was.

“In Wit-Rusland hebben we altijd het gevoel gehad dat we achtergelaten zijn door de geschiedenis. Wie wil nu de laatste Sovjet-republiek in Europa zijn? Plotseling begonnen de dingen te veranderen. Het protest voelde aan als de geboorte van een nieuw land.”

Loekasjenko reageerde met geweld op de vreedzame demonstraties. Was u te optimistisch?

“Hij en zijn mensen hadden zich al lang voorbereid op deze situatie. Ze hadden materiaal opgeslagen, ze waren klaar en op hun hoede. En toen ging het heel snel. Plotseling vonden overal wreedheden plaats. Er werden schoten afgevuurd, traangasgranaten vlogen door de lucht.

“Ik woon in een hoog appartementsgebouw, en zag door mijn raam hoe traangaswolken zich over de stad verspreidden. Ik hoorde het lawaai, het knallen van de patronen, de sirenes. Ik moest ­wenen.

“Toen vernamen we hoe de mensen behandeld werden in de gevangenissen, hoe ze mishandeld werden. Dat ze spoorloos verdwenen. Sommigen van hen zijn nog altijd niet opnieuw opgedaagd. Dat was de tweede grote schok.”

Wie zijn de mensen die die wreedheden begaan?

“Dat zijn geen getrainde politiemensen. Het zijn mensen die de opdracht hebben gekregen de opstand neer te slaan. En ze hebben de toestemming om dat genadeloos te doen. Jonge mannen die het regime voorzien heeft van wapens en macht.”

Er was eventjes sprake van dat ook Russische veiligheidsdiensten betrokken waren.

“Ik ging daar ook van uit. Ik kon me niet voorstellen dat onze eigen mensen hun eigen volk zo brutaal zouden aanvallen. Maar dat is dus wel gebeurd. Loekasjenko heeft zijn huidige minister van Defensie blijkbaar gevraagd of hij bereid was alles te doen wat nodig was. Jonge mannen die aan de militaire universiteit zaten, zeggen dat ze vragen kregen zoals: ‘Zou je je eigen ouders vermoorden om het land te beschermen?’”

Minsk, 14 augustus. Een arts verzorgt de wonden van een door de politie toegetakelde demonstrant. ‘Plotseling vonden overal wreedheden plaats.’  Beeld EPA
Minsk, 14 augustus. Een arts verzorgt de wonden van een door de politie toegetakelde demonstrant. ‘Plotseling vonden overal wreedheden plaats.’Beeld EPA

Wat gaat er nu gebeuren?

“De coördinatieraad van de oppositie bestaat niet meer. De leden zitten, of zaten, in de gevangenis, zijn verbannen uit het land of zijn het land ontvlucht. Er is wel een nieuwe raad, maar de namen van de leden worden omwille van hun veiligheid geheim­gehouden. De communicatie verloopt via sociale netwerken.

“Ik heb echter het gevoel dat de mensen in het Westen niet goed begrijpen wat zich momenteel in Wit-Rusland afspeelt. Wat we ondergaan, is brutaal geweld tegen onschuldige mensen. De gevangenissen zitten overvol met mensen van wie het enige misdrijf is dat ze hebben deelgenomen aan demonstraties.

“Mensen worden er systematisch vernederd. Er is vaak geen water in de toiletten, cellen voor vijf worden volgepropt met vijfendertig mensen. Gevangenen moeten dagen aan een stuk, soms weken, staand slapen. Zulke verhalen ken ik alleen van het Stalin-tijdperk. Het zijn systematische pogingen om mensen te breken.

“Ik ben getuige geweest van veel slechte dingen in mijn land, en toch ben ik geschokt door wat nu in Wit-Rusland gebeurt. Een klein, fier land neemt het op tegen een krankzinnige moordenaar, en dat in het centrum van Europa. En de wereld zwijgt. Welke misdaden hebben die mensen begaan?

“De mensen willen nieuwe verkiezingen. Ze willen dat de ontegenzeggelijk vervalste verkiezingsresultaten nietig verklaard worden. En wat zegt Loekasjenko? Nee, ik geef wat me lief is niet op.”

Zegt hij zulke dingen echt?

“Ja, zo ziet hij Wit-Rusland. Toch heeft hij van het land een concentratiekamp gemaakt. Tegen die achtergrond moet ik zeggen: de sancties volstaan niet.”

Wat kan de Europese Unie doen?

“De EU-sancties zijn goed, maar verre van voldoende. De reisbeperkingen voor hooggeplaatste regeringsfunctionarissen raken hen niet hard, want hun familie kan wel nog reizen. En Loekasjenko heeft zijn topmensen sowieso verboden het land te verlaten.

“Wat mogelijk was geweest, was Wit-Rusland uit te sluiten van het internationale bankensysteem. De olie-industrie is belangrijk voor het land, dus sancties daar hadden ook effectief kunnen zijn. Ze hadden de economie hard kunnen raken. Loekasjenko zou machteloos zijn tegen het protest dat dan zou losbarsten.

“Wij willen een vreedzame machtsoverdracht, iets wat Loekasjenko zich niet kan voorstellen. Hij gelooft dat het ambt hem toekomt.”

Hij is op dit moment niet de enige.

“Nee, het lijkt wel besmettelijk te zijn. Maar de VS zijn een groot, belangrijk land met sterke democratische instellingen. Wit-Rusland niet. Als het zo doorgaat, dan wint Loekasjenko.”

Tot nog toe roepen heel weinig stemmen in de protestbeweging op tot nauwere banden met het Westen, in schril contrast met bijvoorbeeld de Oranje­revolutie in Oekraïne. U sprak eerder over de geboorte van een nieuw land. Wat voor land moet Wit-Rusland worden?

“We kijken naar het Westen. Maar de focus van het protest is de omverwerping van een dictator, niet de vraag bij wie we horen. Het nieuwe Wit-Rusland dat we deze zomer gezien hebben, is een democratisch land. De rest komt later wel.”

Momenteel lijken twee groepen tegenover elkaar te staan. De ene is agressief, de andere is het mikpunt van die agressie. In het beste geval is er sprake van een patstelling.

“Bij een economische ramp en als de politieke gevangenen worden vrijgelaten, kunnen we naar een punt gaan waarop iets nieuws ontstaat. Het is mogelijk dat Rusland niet toestaat dat we het vizier op Europa richten, maar zelfs dat kan ik momenteel aanvaarden. Alles is beter dan de huidige situatie.”

En als dat niet gebeurt?

“Loekasjenko is tot alles in staat. Ik hou rekening met de totale desintegratie van het land, chaos, een burgeroorlog.”

Wat bedoelt u precies?

“Wit-Rusland is een gewapend land. Alle mogelijke eenheden zijn gemobiliseerd om de oppositie te verpletteren. Daarbovenop komt de coronapandemie. Dat kan uitmonden in een oncontroleerbare brandhaard. Die nieuwe bijzondere ­politiemacht wordt bijeengehouden door het bloed dat ze vergieten. Ze zijn bang voor een nieuwe regering en de vergelding die het gevolg zou zijn. De dingen waaraan ze zich de voorbije maanden schuldig hebben gemaakt, vormen een hechte band die deze jonge mannen samenhoudt.”

Vindt u het moeilijk hier in Berlijn te zitten op een moment dat over de toekomst van uw land beslist wordt?

“Als ze me in de gevangenis hadden gezet, was mijn ziekte er niet beter op geworden. Ik kan momenteel niet meer doen.”

Zou u de rol van overgangspresident op u willen nemen?

“Ik hoor dat vaak, maar heb er nooit ernstig over nagedacht. Ik ben een schrijver, geen politicus. Voor de politiek heb je andere talenten nodig, en die bezit ik niet.”

U bent niet de enige belangrijke oppositiefiguur uit de Russisch-sprekende wereld die zich momenteel in Berlijn bevindt. Hebt u contact met Aleksej Navalny?

“Nee.”

En wat met andere leden van de Russische oppositie?

“In de loop van de zomer heb ik een oproep gelanceerd tegenover de Russische intelligentsia. ‘Voor jullie ogen wordt een volk afgemaakt. Waarom zijn jullie zo stil?’ Tien mensen antwoordden, moedige democraten. Maar ‘slechts’ tien mensen.”

Hoe verklaart u dat?

“Het gevoel dat de omliggende landen toebehoren aan het Russische rijk zit diep in het Russische volk verankerd.”

Er is op vele plekken in de Russische periferie onrust: Wit-Rusland, Oekraïne, Georgië, Kirgizië, Moldavië, Azerbeidzjan, Armenië. Waarom nu, drie decennia na de val van de Sovjet-Unie?

“Het rijk is verzwakt en de communistische elite sterft overal uit. De mensen die de macht willen veroveren bekampen elkaar. Het is een enorme ketel waarin zowat alles suddert: oude communisten, nieuwe kapitalisten.”

In het begin van ons gesprek zei u dat u in Berlijn blijft zolang Loekasjenko aan de macht is. Denkt u dat u snel zult kunnen terugkeren?

“Op de een of andere manier heb ik het gevoel dat het niet lang meer zal duren. Ik denk niet dat Loekasjenko de energie van het volk zal kunnen blijven onderdrukken. Zijn tijd zit erop. Maar het zal alleen gebeuren als de internationale gemeenschap ons te hulp schiet.”

© Der Spiegel

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234