Maandag 24/01/2022

Nobelprijswinnaar literatuur Harold Pinter op kerstavond overleden op 78-jarige leeftijd

Theater verliest eeuwige waarheidszoeker

Steeds verzekerde Harold Pinter dat hij tot zijn laatste dag zou blijven schrijven. Op kerstavond zette de Brit een punt achter een rijk oeuvre met negentwintig toneelstukken en bijna evenveel filmscripts. De Nobelprijswinnaar en zelfverklaarde 'pain in the ass' werd achtenzeventig.

DOOR WOUTER HILLAERT

BRUSSEL l Pinter won wereldwijde faam met zijn uitgepuurde dialogen en de absurde vervreemding die hij tussen de lijnen kon oproepen. Zijn latere stukken, in lijn met zijn felle activisme tegen het Britse en Amerikaanse buitenlandse beleid, werden veel politieker van aard.

In wat zijn laatste publieke verschijning moet zijn geweest, midden september in de Londense Bolivar Hall, las Pinter zijn gedicht Dood voor: "Where was the dead body found? Who found the dead body? (...) Did you kiss the dead body?". De schrijver, lijdend aan een slepende slokdarmkanker, zag zijn eigen overlijden al lang aankomen, maar deze zinnen rouwen om een oorlogslijk. Pinter bracht het gedicht op een steunmeeting voor de linkse politiek van de Zuid-Amerikaanse presidenten Hugo Chávez en Evo Morales. "Het is van belang te blijven vechten voor vrijheid en tegen onderdrukking", sloot hij zijn korte speech af. Leunend op zijn stok had hij minutenlang de hypocrisie van Amerika tegenover de rol van de Russen in Georgië verketterd.

Vreemde dreiging van buitenaf

Pinter schreef niet tot zijn sterfdag: zijn laatste stuk, Voices, las hij op de BBC-radio ter gelegenheid van zijn vijfenzeventigste verjaardag. Maar hij is wel tot op het einde van zijn leven politieke toespraken blijven geven. Van zijn Nobellezing in 2005, door zijn slechte gezondheid thuis in Londen opgenomen, maakte hij gebruik om het Amerikaanse imperialisme vanaf de Tweede Wereldoorlog te veroordelen. "De systematische misdaden van de Verenigde Staten waren wreed en meedogenloos, maar slechts weinigen hebben er hun mond over open getrokken." De inval in Irak, de Koerdische kwestie, de oorlog in Kosovo, de rol van de NAVO: Pinter heeft er op publieke meetings steeds zijn vernietigende zeg over gedaan. Het ging hem om de waarheid.

Die zoektocht naar de waarheid zag de Brit zelf als de grootste gemene deler tussen zijn politieke rol en zijn toneelwerk. Alleen week de waarheid in theater steeds uit. "In kunst is er geen onderscheid tussen wat waar en vals is, of werkelijk en onwerkelijk. Iets kan zowel waar als vals zijn." Zijn hele oeuvre illustreert die visie, te beginnen bij zijn mysterieuze debuut The Room van 1957. Pinter schreef de tragikomedie over twee koppels in een bed-and-breakfasthuis op amper vier dagen. De taal lijkt dagdagelijks komisch, maar komt uiteindelijk erg unheimlich over. Meerdere twists in de plot, uitlopend op een gewelddadig slot, laten het publiek met een hoop vragen zitten. "Larger than life, met echo's van Beckett en Ionesco", schreef de Sunday Times.

Pinter, in 1930 geboren als de zoon van een Joodse kleermaker in de Oost-Londense wijk Hackney, was toen nog acteur. Begonnen als dichter in kleine magazines, had hij zijn studie aan de Royal Academy of Dramatic Art nooit afgemaakt, maar was hij onder de naam David Baron mee gaan toeren met een Shakespearegezelschap in Ierland. Die carrière gaf hij na zijn eerste huwelijk met actrice Vivien Merchant op om fulltime te gaan schrijven. Zijn eerste topwerken, van Het verjaardagsfeest ('57) en De huisbewaarder ('59) tot De thuiskomst ('64), kregen meteen wereldwijde bekendheid als 'pinteresk': een paar personages bevinden zich in een alledaagse kameromgeving, waar dan een vreemde dreiging van buitenaf binnensluipt.

Graag gespeelde auteur

Zelf omschreef Pinter zijn positie binnen de theatergeschiedenis als een zoeken naar essentie. "Ik heb theater teruggebracht tot zijn basiselementen: een besloten ruimte en een onvoorspelbare dialoog, waarin mensen aan elkaars macht zijn overgeleverd en hun voorwendsels verkruimelen." Het maakte Pinter ook in Vlaanderen tot een graag gespeeld auteur. Tot op vandaag worden per seizoen twee à drie van zijn stukken opgevoerd, zoals nu De thuiskomst door het jonge Antwerpse collectief FC Bergman en Party Time als onderdeel van de komedie Of/Niet van Tg Stan.

Dat laatste stuk, uit 1991, typeert veeleer de oudere Pinter. De korte tekst ontvouwt een feestje tussen kwebbelende high society burgers, terwijl buiten op straat een chaotische opstand of oorlogssituatie woedt. Het is de wereldbewuste activist en commentator die hier het woord heeft overgenomen. Vanaf eind de jaren tachtig, na zijn vaak gespeelde meesterwerk Bedrog, werden folteringen, gevangenschap en onderdrukking het kader voor stukken die vooral het geweld van de taal gingen onderzoeken. Welke waarheid en werkelijkheid verbergen woorden? Het is voor die ontmaskering dat het Nobelcomité hem ook zal onderscheiden: "voor de afgrond die zijn werk blootlegt onder alledaags gebabbel, en de inzage die het biedt in de achterkamers van repressie."

Niet alleen in theaterstukken heeft Pinter de waarheid gezocht. Hij laat ook ruim twintig scripts achter, waaronder dat voor The French Lieutenant's Woman (1980) en The Tragedy of King Lear (2000). Hij regisseerde vijfendertig stukken, met als sluitstuk The Old Masters van Simon Gray in 2004. Proza, poëzie, opiniestukken en het voorzitterschap van de Gaieties Cricket Club: Harold Pinter waagde zich aan alles. Met hem stierf eergisteren niet alleen een pienter schrijver met een groot verantwoordelijkheidsgevoel, maar vooral een levendig en dynamisch man. Al wie hem in zijn laatste levensjaren nog zag spuwen op allerlei onrecht, fysiek gebroken maar met het vuur van een begenadigde tong, kan daarvan getuigen.

Harold Pinter:

In kunst is er geen onderscheid tussen wat waar is en vals, werkelijk of onwerkelijk

n In zijn werk voor toneel zocht Harold Pinter naar essentie. 'Ik heb theater teruggebracht tot zijn basiselementen: een besloten ruimte en een onvoorspelbare dialoog.'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234