Zondag 17/01/2021

Nobelprijswinnaar die droomde van sterk en christelijk Rusland

Auteur van 'Goelagarchipel' Aleksandr Solzjenitsyn op 89-jarige leeftijd overleden

De om zijn conservatisme bekendstaande Russische auteur Aleksandr Solzjenitsyn is zondagavond overleden. Hij was 89. Solzjenitsyn kreeg de Nobelprijs voor zijn literaire werk over het leven in Russische werkkampen.

Door Frank Schlömer

MOSKOU l 'Ik aanvaard geen staatsprijs voor boeken die ik met het bloed van miljoenen Russen heb geschreven.' Met die woorden stuurde Solzjenitsyn de presidenten Michail Gorbatsjov en Boris Jeltsin wandelen. Van hun opvolger Vladimir Poetin aanvaardde hij wel een hoge onderscheiding. Poetin kwam dichter in de buurt van Solzjenitsyns droom: een groot en sterk Rusland met imperiale ambities, waar de orthodoxe kerk een sterke machtsfactor is.

Hij wordt morgen op het kerkhof van het Donskoiklooster in Moskou begraven. De diepgelovige orthodoxe christen had een aantal jaren geleden zelf om die begraafplaats verzocht en de kloosterleiding heeft dat toegestaan. Op het kerkhof uit de zestiende eeuw zijn vooral leden van de oude Russische adel begraven. De uitvaartdienst zal plaatsvinden in de kathedraal van het klooster.

Solzjenitsyn overleed in Moskou aan de gevolgen van een beroerte. De voormalige Russische dissident was al enkele maanden niet in het openbaar verschenen. Hij bracht tien jaar door in een werkkamp van de voormalige Sovjet-Unie, waartoe hij in 1945 werd veroordeeld. De beschuldiging van 'antisovjetactiviteiten' was voldoende om hem voor jaren achter tralies te zetten.

Het leven in die werkkampen van dictator Stalin beschreef hij voor het eerst in zijn roman Een dag in het leven van Ivan Denisovitsj (1962), dat pas na persoonlijke tussenkomst van ex-sovjetleider Nikita Chroesjtsjov gepubliceerd mocht worden. Chroesjtsjov had op het twintigste partijcongres van de Russische communistische partij in 1956 de misdaden van zijn voorganger Stalin grotendeels onthuld, maar zijn opvolgers waren weer van de hardere lijn, waardoor Solzjenitsyn niets meer gepubliceerd kreeg.

In 1968 liet hij Kankerpaviljoen en In de eerste cirkel daarom in het buitenland publiceren. In 1970 kreeg hij de Nobelprijs voor Literatuur, maar ging hem niet ontvangen uit vrees niet naar zijn land te mogen terugkeren. Zijn boeken werden in het Westen bekend en kenden ook in de Sovjet-Unie een redelijk succes via het clandestiene circuit Samizdat, waarin de handgetypte exemplaren ondergronds werden doorgegeven aan een lezerspubliek dat daar zelf gevaar mee liep.

Het bekendste werk van Solzjenitsyn is De Goelagarchipel (1973). In dat driedelige boek beschrijft hij het lot van een groot aantal slachtoffers van Stalin in de sovjetkampen. Het manuscript van de Goelagarchipel werd door de geheime dienst KGB geconfisqueerd, maar de auteur wist het bliksemsnel in het buitenland te laten uitkomen.

In 1974 werd Solzjenitsyn, die van opleiding wis- en natuurkundige was, dan toch van zijn nationaliteit beroofd en uitgewezen. Eerst werd hij opgevangen door de Duitse schrijver Heinrich Böll, die op zijn beurt in 1972 de Nobelprijs kreeg, en na wat omzwervingen bracht hij twee decennia door in Vermont in de Verenigde Staten. Hij wachtte tot 1994 om terug te keren naar zijn geboorteland, hoewel het communistische regime al in 1990 gevallen was. Tot zijn verwondering zat in het nieuwe Rusland niemand op hem te wachten en was hij totaal onbekend bij de jongeren.

De conservatieve en oerreligieuze Solzjenitsyn haalde in zijn nieuwe land uit naar de hervormingsgezinde sovjetleider Michail Gorbatsjov en diens toenadering tot het Westen. Ook de Russische jeugd moest het ontgelden, omdat die volgens de auteur al te klakkeloos de zogenaamde 'westerse waarden' aankleefde. De kritiek weerhield Gorbatsjov echter niet om gisteren te verklaren: "Solzjenitsyn heeft het denken van miljoenen mensen veranderd. Hij zal de geschiedenis ingaan als een van de eersten die de brutaliteit van het Stalinregime publiek hebben gemaakt en aangeklaagd. De bijdrage van Solzjenitsyn tot de val van het totalitarisme is niet hoog genoeg in te schatten,."

Ook over Boris Jeltsin was de schrijver niet te spreken. Jeltsin had volgens Solzjenitsyn zijn land verraden door de massale diefstal van staatsmiddelen te leiden. "Het totale gebrek aan verantwoordelijkheid van Jeltsin tegenover ons volk was immens. Hij bezorgde staatseigendom zo snel mogelijk aan privélieden en Russische rijkdommen werden met zijn medeplichtigheid op grote schaal gestolen", zo luidde het vernietigende oordeel van de auteur.

De voormalige KGB-spion Vladimir Poetin kon op veel meer clementie van de schrijver rekenen. "Poetin heeft een leeggeplunderd en geruïneerd land moeten overnemen. Rusland was totaal uit zijn evenwicht geraakt en had een ontmoedigde en berooide bevolking. Hij probeerde te doen wat mogelijk was en wilde het land stap voor stap heropbouwen. Die inspanningen werden niet meteen opgemerkt en zeker niet naar waarde geschat", zo beoordeelde Solzjenitsyn de ex-president.

Poetin, die tegenwoordig eerste minister is, had eveneens lovende woorden voor de overleden schrijver. "Miljoenen mensen verbinden de naam Solzjenitsyn met het lot van Rusland zelf, en dat is volkomen terecht", zei de premier. Vorig jaar in juni had Poetin, toen nog staatshoofd, Solzjenitsyn de Staatsprijs voor Russische Literatuur toegekend, ter waarde van zo'n 145.000 euro. Solzjenitsyns vrouw Natalja was toen alleen naar de overhandigingsceremonie getrokken omdat haar man daar niet meer toe in staat was.

Michail Gorbatsjov:

De bijdrage van Solzjenitsyn tot de val van het totalitarisme kun je niet hoog genoeg inschatten

Vladimir Poetin:

Miljoenen mensen verbinden de naam Solzjenitsyn met het lot van Rusland zelf, en dat is volkomen terecht

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234