Vrijdag 13/12/2019

Focus

Nobelprijs voor de Vrede: niemand

Beeld BELGA

Onthoofdingen, bombardementen, dodelijke virussen... In wat een ongezien gewelddadig jaar is, lijkt het geen sinecure om er dé vredesduif uit te pikken. 'Dit jaar zou het Nobelcomité zijn opdracht het best vervullen door de prijs te geven aan wie hem het meest verdient. Aan niemand dus.'

Het is een pijnlijke paradox: een prijs voor de vrede net nu zowat de hele wereld in brand lijkt te staan. IS zaait terreur en vernieling in Irak en Syrië, gewapende groeperingen halen een vliegtuig neer boven Oekraïne, een terrorist schiet onschuldige burgers dood in het Joods museum in Brussel... Kommer en kwel dus. U kent het wel, want u werd er de voorbije maanden mee overspoeld via kranten, tv en sociale media. Waren het geen onthoofdingsvideo's die u slapeloze nachten bezorgden, dan wel aangrijpende beelden van gebombardeerde scholen in Gaza of ebolaslachtoffers in West-Afrika.

Om nog maar te zwijgen van conflicten die bij het grote publiek veel minder gekend zijn. De slachtpartijen tussen etnische groeperingen in Zuid-Soedan, of de bloedbaden in de Centraal-Afrikaanse Republiek. Hulporganisaties weten nauwelijks nog van welk hout pijlen te maken. Conflict en ellende te over, zo lijkt het, en dus niet meteen het geschikte moment om vredesprijzen uit te delen.

Toch maakt het Nobelcomité in Oslo zich klaar om vrijdag de Nobelprijs voor de Vrede 2014 uit te reiken. Van alle prijzen voor diplomatie, humanitaire verwezenlijkingen en vredeshandhaving nog steeds de meest prestigieuze. De prijs die kan rekenen op de meest media-aandacht, die het meest tot de verbeelding spreekt, maar ook: de prijs die voor de meeste controverse zorgt.

Joshua Keating, redacteur van het internationale onlinetijdschrift Slate, heeft naar eigen zeggen dan ook de perfecte winnaar in gedachten. "Dit jaar zou het Nobelcomité zijn opdracht het best vervullen door de prijs te geven aan wie hem het meest verdient. Aan niemand dus."

Zo'n beslissing zou volgens de Amerikaanse journalist perfect aantonen wat voor een geweldadig jaar we er hebben opzitten. "En belangrijker nog: het zou tenminste duidelijk maken dat de meeste opflakkeringen van geweld ongelofelijk voorspelbaar waren. Ze zijn het resultaat van het jarenlang individueel en collectief falen van regeringen en internationale instellingen."

Beeld PHOTO_NEWS

Mysterie

Volgens Keating is het moeilijk om iemand te vinden die de Nobelprijs voor de Vrede 2014 écht verdient. "Het oorspronkelijke doel van de prijs was om de persoon te belonen die 'het meeste en het beste heeft gedaan voor het broederschap tussen naties, de afschaffing of afname van legers en het organiseren van vredescongressen.' Op dat vlak is er dit jaar weinig gebeurd."

Als niemand in 2014 de vredesprijs verdient, dan is het natuurlijk maar zeer de vraag of al die voorgangers terechte winnaars waren. Barack Obama mocht in 2009 zijn overwinningsspeech houden in Oslo, amper negen maanden nadat hij Amerikaans president werd. Een eer die hem vandaag - terwijl hij bommen dropt boven Syrië of drones inzet in Afghanistan - wellicht niet meer te beurt zou vallen.

Hetzelfde geldt voor de Europese Unie, die twee jaar geleden de hoofdvogel afschoot. Een logische keuze, aangezien de Europese samenwerking ervoor heeft gezorgd dat de lidstaten sinds de Tweede Wereldoorlog niet meer slaags zijn geraakt. Een blamage ook, als je ziet hoe de EU vandaag de andere kant opkijkt als het gaat over de strubbelingen in Oekraïne of de ebolacrisis in West-Afrika.

'Vrede' associëren we namelijk met complete harmonie en de afwezigheid van conflict, geweld en angst. Niet met het sturen van F-16's naar Irak of met het bombarderen van jeeps. Wie de belangrijkste prijs voor de vrede in de wacht wil slepen, moet zich op zijn minst aan die basisregels houden. Toch?

"De Nobelprijs gaat niet per se naar mensen die als engelen door het leven zijn gegaan", weerlegt Rik Coolsaet, professor internationale betrekkingen aan de UGent. "Denk maar aan de Zuid-Afrikaanse president Nelson Mandela en de Palestijnse PLO-voorman Yasser Arafat. Beiden hebben geweld bepleit en gebruikt, maar op een bepaald moment hebben ze dat overstegen. Ze beseften dat geweld uitzichtloos is en dat het enkel loont om over alle barrières je tegenstander de hand te reiken. Deze mensen hebben gevochten, maar hebben de moed gehad de wapens neer te leggen. Ze zijn niet onberispelijk, maar wie is dat wel? Dan ga je niemand meer vinden."

Het maakt het natuurlijk niet minder wrang: wie ooit een bom onder een auto plantte, maar later het licht zag, maakt meer kans op de Nobelprijs voor de Vrede dan pakweg een vrouw op leeftijd die elk jaar gezwind de Oxfam Trailwalk uitloopt en Damiaanstiftjes verkoopt.

"De paradox van de Nobelprijs zit al in het ontstaan ervan", legt Coolsaet uit. "Je mag niet vergeten dat Alfred Nobel het dynamiet heeft uitgevonden. Het verhaal gaat dat hij zich voor de Nobelprijs voor de Vrede liet inspireren door Bertha von Suttner, een vooraanstaand vredesactiviste. Tegen haar hield hij staande dat dankzij de ontdekking van het dynamiet geen enkele rationeel leider nog oorlog zou durven voeren. 'Ik ga sneller vrede realiseren dan uw vredesbeweging', klonk het. Terwijl net hij hét massavernietigingswapen bij uitstek had ontworpen."

Het is in het testament van Alfred Nobel dat de prestigieuze prijzen hun oorsprong hebben. Met wroeging over de vernielkracht van zijn uitvinding besloot de Zweedse industrieel zijn vermogen onder te brengen in de Nobelstichting. Die kreeg vervolgens de opdracht elk jaar vijf prijzen uit te delen, waaronder die voor de vrede.

Bij de Nobelprijs voor de Vrede is het een comité dat sinds 1901 mag beslissen wie de geldsom van ongeveer 1,1 miljoen dollar mee naar huis neemt. Dat comité bestaat uit vijf Noren, verkozen door het Noorse parlement. Zij kiezen uit een lange lijst met kandidaten, die door bevoegde personen zijn voorgedragen. Niet iedereen kan zomaar een 'vredesduif nomineren'. Voormalige winnaars, universiteitsrectoren en leden van het Nobelcomité kunnen dat wél.

De lijst met potentiële winnaars is lang. Dit jaar zijn 278 kandidaten voorgedragen, waarvan 47 organisaties. Een record. Maar wie precies op die lijst staat, is officieel niet geweten. Het Nobelcomité gaat prat op geheimhouding, zowel tegen de media als tegen de kandidaten zelf. Om het mysterie helemaal af te maken moeten de archieven van de Nobelstichting vijftig jaar gesloten blijven.

Poetin

Ondanks alle voorzorgsmaatregelen lekken elk jaar namen. Deze keer wordt onder meer Edward Snowden genoemd, de klokkenluider die de afluisterpraktijken van de NSA blootlegde. Ook de Pakistaanse kinderrechtenactiviste Malala Yousafzai en de Congolese gynaecoloog en mensenrechtenactivist Denis Mukwege maken kans. Dat ook iemand als Vladimir Poetin op de lijst staat, zet evenwel kwaad bloed.

Wie vrijdag in de Noorse hoofdstad de prijs krijgt, blijft afwachten. Hoe dan ook zal de wereld de beslissing van het Noorse comité met argusogen volgen. Voor elke winnaar valt wellicht tegenargumenten te bedenken. Al zal de tegenstand bij pakweg Malala uiteraard minder zijn dan bij Poetin.

"Het Noorse comité maakt soms keuzes waar niet iedereen het mee eens is", zegt Magnus Öberg, hoofd van het Department of Peace and Conflict Research aan de Zweedse universiteit van Uppsala. "De voorbije jaren hebben ze de prijs vaak gebruikt om vrede te promoten. Dan gebeurde het dat mensen met een twijfelachtige achtergrond de prijs kregen."

Toch zou het niet de eerste keer zijn dat het Nobelcomité de prijs aan 'niemand' uitdeelt. In negentien gevallen werd de prijzenpot gewoon naar het volgende jaar doorgesluisd. Tijdens de oorlogsjaren bijvoorbeeld, al was het maar omdat de internationale gemeenschap toen met andere dingen bezig was. Maar het gebeurde ook in 1966, 1967 of 1972.

Er zijn in het verleden fouten gemaakt, geeft Öberg toe. "Maar dat betekent niet dat dit jaar niemand de prijs moet krijgen. Het is een donker jaar geweest, maar dat betekent niet dat er geen voorbeelden zijn van mensen die zich hebben ingezet voor het goede. Het nieuws wordt zo beheerst door geweld en ellende. Dankzij die prijs geef je net aandacht aan hen die hebben geprobeerd de wereld een beetje beter te maken. Dat is waardevol."

Ook Coolsaet hoort op vrijdag liever een naam of organisatie vallen. "Je zal me niet vertellen dat er zich in 2014 niemand verdienstelijk heeft gemaakt voor vrede. Het is mensenwerk, dat vergeten de mensen nogal eens. Daarom is die Nobelprijs voor de Vrede zo belangrijk. Het illustreert dat vrede niet uit de lucht komt vallen. Dat het de verantwoordelijkheid is van iedereen."

Beeld ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234