Donderdag 02/02/2023

Nobelprijs LITERATUUR verrassend naar Oostenrijkse schrijfster Elfriede Jelinek

'Zeg maar gerust dat sadomasochisme mijn lievelingsthema is'

Hoogste eer voor 'nestbevuiler'

De Nobelpijs voor literatuur is gisteren toegekend aan de Oostenrijkse toneel- en romanschrijfster Elfriede Jelinek (°1946). Tot veler verrassing, want om voor te komen in de lijstjes van de bookmakers is ze te jong, en vooral te radicaal. Jelinek maakte furore met boeken waarin ze de Oostenrijkse bourgeoisie in het hemd zet en de pornografie met zoveel precisie ontleedt dat het antipornografie wordt. Geruststellende, makkelijke of verstrooiende literatuur heeft Jelinek nooit geschreven. 'Vrouwen moeten mooi en zachtaardig zijn en ook mooi en zachtaardig schrijven. Ik probeer de dingen juist kil en hard en afstandelijk neer te zetten', zegt Jelinek zelf.

Brussel

Eigen berichtgeving

Jeroen de Preter

De Zweedse Academie die elk jaar de Nobelprijs literatuur uitreikt, heeft zich gisteren op krachtige wijze van haar seksistische imago ontdaan. De Academie koos voor Elfriede Jelinek, de negende schrijfster in het Nobel-pantheon en een taalkunstenaar die al meer dan drie decennia een heel eigen, radicale vorm van het feminisme belijdt.

De bekroning van Jelinek komt als een totale verrassing, niet het minst voor Jelinek zelf. In een relatief recent interview had ze nog geponeerd dat een belangrijke vrouwelijke kunstenaar per definitie moederloos is, 'dus' niet maatschappelijk gewaardeerd. "Ook al krijg je complimenten, er zit altijd iets afkeurends in", aldus Jelinek. "Door de weigering kinderen te baren, heb je een norm overschreden." Nog afkeurender zou die maatschappij volgens de schrijfster reageren als de vrouwelijke kunstenaar ook nog eens schepper is van gevaarlijk werk. "Mannen kunnen niet radicaal genoeg schrijven, dat heet dan 'karaktervol' of 'lekker agressief' Maar als een vrouw zich radicaal uit, dan sneert men: 'Die moet eens een flinke beurt krijgen!'" Jelinek heeft zich van zulke kritieken nooit veel aangetrokken. "Vrouwen moeten mooi en zachtaardig zijn en ook mooi en zachtaardig schrijven. Ik probeer de dingen juist kil en hard en afstandelijk neer te zetten."

Elfriede Jelinek werd geboren in het Oostenrijkse bergstadje Mürzzuschlag, Steiermark, de Alpen. Haar jeugd heeft ze altijd als "een hel" omschreven. "Ik smaakte als kind het genoegen twee getikte ouders te hebben." Jelineks vader, een joodse natuurkundige, werkte tijdens WO II in een chemische fabriek die gelieerd was aan Ziklon-B leverancier IG Farben. Door schuldgevoelens verteerd overleed hij 25 laar later in een psychiatrische instelling. Met haar moeder, een "geesteszieke vrouw zonder een greintje vriendelijkheid of fatsoenlijke omgangsvormen", leeft Jelinek, hoewel getrouwd met een informaticus uit München, voor zover bekend nog altijd samen.

Deze merkwaardige moeder-dochterrelatie schemert ook door in Die Klavierspielerin (De pianiste, 1983), Jelineks bekendste roman, waarin een moeder haar nog inwonende dochter lichamelijk en geestelijk terroriseert. De dochter, een gefrustreerde pianolerares, reageert zich onder meer af door haar studenten te pijnigen. Tot een 'normale' liefdes- of seksuele relatie is ze niet meer in staat.

Thematisch verschilt De Klavierspielerin nauwelijks van Wir sind Lockvögel Baby (1970), haar eerste belangrijke boek. Hoewel veel experimenteler van opzet boog Jelinek zich daarin ook al over verstoorde familierelaties, onderdrukking, geweld, seks en het verband tussen die vier. "Zeg maar gerust dat sadomasochisme mijn lievelingsthema is", vertelde ze in Humo, kort nadat haar tweede grote schandaalroman Lust (1989) verscheen. In Lust beschrijft Jelinek op de haar kenschetsende, nu weer erg strakke, dan weer delirische stijl hoe een door seks geobsedeerde arbeider zijn lusten botviert op zijn vrouw, zonder zich te bekommeren om haar verlangens. "Een misselijk makend boek dat van De Sade een bucolische schrijver maakt", noteerde Bernard Dewulf afgelopen woensdag nog in De Morgen.

Jelinek is in haar heimat lang voor een nestbevuiler versleten, een 'eretitel' die ze deelt met land- en vakgenoot Thomas Bernhard en in de eerste plaats aan haar politieke standpunten heeft te danken. Volgens Jelinek heeft Oostenrijk nooit echt schuld bekend voor het nazistisch verleden. "Altijd weer kunnen de Oostenrijkers van zichzelf zeggen dat ze onschuldig zijn", vertelde Jelinek vier jaar gelden in De Morgen. "Wij beklemtonen graag dat we klein zijn en onbetekenend, meelopers. Maar je ziet ook dat we met dat kleine niet kunnen omgaan, dat het kleine de Oostenrijkers frustreert en agressief maakt, dat ze het grote willen."

Jelinek was vanaf 1974 lid van de Oostenrijkse communistische partij. Omdat die nooit over de vijfprocentdrempel raakte, zegde ze in 1991 teleurgesteld haar lidmaatschap op. "In Oostenrijk bestaat links niet meer", sprak ze in 1998, twee jaar voor de rechts-populistische politicus Jörg Haider tot haar groot afgrijzen aan de macht zou komen. Jelinek reageerde door de opvoering van al haar toneelstukken in Oostenrijk te verbieden.

In een reactie met het Oostenrijkse persagentschap APA verklaarde Jelinek gisteren "meer vertwijfeling dan vreugde" te voelen. De schrijfster vreest naar eigen zeggen om "in de openbaarheid te worden geworpen. Een bedreigend gevoel".

De prijs wordt traditioneel op 10 december overhandigd. Jelinek liet al weten dat ze er niet bij zal zijn. "Ik ben psychisch niet in staat zoiets te doen." Blij is Jelinek naar eigen zeggen wel met de meer dan 1 miljoen euro die aan de prijs verbonden is. "Daar kun je voortaan zorgeloos van leven." Ten slotte riep ze het Oostenrijkse volk op vooral niet te trots te zijn. "Deze prijs is geen bloemetje in het Oostenrijkse knoopsgat."

De boeken van Jelinek worden in het Nederlands uitgegeven door uitgeverij Querido.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234