Zondag 07/03/2021

Nobel streven naar nieuwe wereldorde

Barack Obama mag dan wel de machtigste man ter wereld zijn, hij heeft de wereld niet alleen in handen. ‘Dat besef behoedt ons niet alleen voor desillusies’, schrijft Karel De Gucht. ‘Het dwingt ons ook aan onze relatie met de Verenigde Staten te werken.’ In dit essay pleit de Eurocommissaris voor een eendrachtiger Europa, om in samenspraak met de VS doorbraken te forceren in internationale sleuteldossiers als klimaat, conflict en ontwikkelingssamenwerking.

Het is minstens van John F. Kennedy geleden dat een Amerikaanse president nog zo tot de verbeelding sprak in de Europese publieke opinie. Het is waarschijnlijk ongezien dat de figuur van de president wereldwijd zo’n aantrekkingskracht had. En het is zonder meer ongezien dat die, na minder dan een jaar in functie, de Nobelprijs voor de Vrede krijgt.Toch probeer ik een realistisch beeld te behouden van Obama’s rol in de internationale politiek. Het besef dat zelfs de machtigste man ter wereld die niet alleen in handen heeft, behoedt ons voor desillusies en dwingt ons aan onze relatie met de Verenigde Staten te werken eerder dan ons te laten meeslepen in ons enthousiasme.Het internationale krachtveld waarin de 44ste president van de Verenigde Staten moet opereren, is meer dan ooit aan verandering onderhevig. De economische macht van de VS blijft indrukwekkend, maar aan het ritme dat China momenteel groeit, zal het tegen de tweede helft van de jaren 2020 de VS ingehaald hebben en de huidige crisis heeft de kloof met de opkomende economiën sneller doen vernauwen.Ook op militair vlak haalt Amerika het nog steeds met een bootlengte verschil op alle achterkomers. Het is bij uitstek de sterkste en vooral modernste kernwapenmacht, en haar militaire budget bedraagt nog steeds meer dan de helft van de militaire uitgaven van de hele wereld. Ook louter politiek blijven de VS de eerste wereldmacht, als permanent lid van de VN-veiligheidsraad, als scheidsrechter of speler bij alle hete hangijzers ter wereld. Obama’s Amerika is dus nog steeds de nummer één, alleen niet meer onbetwist. Op de steile economische opgang van landen als Brazilië, Rusland, Indië en China volgde een politieke machtsverschuiving en een militair verlengstuk. En een ideologisch, zodat het Westerse ideaal van liberale democratie nu overal ter wereld uitgedaagd wordt. Dat betekent niet dat de VS en het Amerikaanse model aangeschoten wild zijn, maar Obama is daardoor wel gedwongen zijn macht anders aan te wenden dan zijn voorgangers.Het blijft, negen maanden na zijn eedaflegging, nog steeds moeilijk het resultaat daarvan in te schatten. De aanpak van deze administratie is merkelijk anders dan die van de vorige. Of de uitkomst ervan evenzeer zal veranderen is minder evident.Obama is, zowel qua persoonlijkheid als qua politieke overtuiging, zonder twijfel iemand die meer resultaat verwacht van engagement - zowel met zijn vrienden als met zijn tegenstanders - dan van confrontatie of isolement. Getuige zijn knappe en invloedrijke appel aan de moslimwereld, met een betekenisvolle toespraak vanuit Caïro. Ook de Amerikaanse houding ten opzichte van de Verenigde Naties is vér verwijderd van die van enkele jaren geleden, toen de Amerikaanse VN-vertegenwoordiger van mening was dat de tien bovenste verdiepingen van het VN-gebouw wat hem betreft gerust van de aarde mochten verdwijnen. De VS zijn nu bereid zich stevig in te schakelen in het multilaterale denkkader. Zo is het lid geworden van de Mensenrechtenraad en werd het principiële verzet tegen het Internationaal Strafhof in Den Haag minstens omgebogen in een constructieve ad hoc-samenwerking. Hopelijk volgen er verschillende andere heikele dossiers waarin het potentieel van het multilateralisme uitgediept wordt vooraleer een unilateraal antwoord opgedist wordt.Maar ook toen hij op de ‘herstartknop’ drukte in de relaties met Rusland en wanneer hij ondanks alles de deur openhoudt voor gesprekken met Iran, zegt dat zeer veel over de veranderde mentaliteit en strategie in het Witte Huis.Obama is uiteraard uitermate geschikt om dat vernieuwde imago van de VS te verpersoonlijken. Zijn persoonlijkheid en zijn openheid maken het bovendien moeilijk om er ‘nee’ tegen te zeggen als de VS ons vragen onze multilaterale geloofsbelijdenis in daadkracht om te zetten.Maar een Amerikaanse president blijft in de eerste plaats president van Amerika. Dat betekent: met de beperkingen en belangen die zijn land, zijn congres en zijn publieke opinie hem opleggen. En met de verantwoordelijkheden, uitdagingen en problemen die zijn functie hem in de schoot werpt. La fonction fait l’homme, ook in Amerika.

Gezondheidszorg

En die uitdagingen en beperkingen zijn niet minnetjes. De financiële crisis heeft de economische macht en het aanzien van de VS geen deugd gedaan. Obama moet rekening houden met een angstige publieke opinie terwijl het bij belangengroepen alle hens aan dek is, en met een budgettaire toestand die dramatisch is.Ondanks Obama’s pogingen om boven het gekrakeel te staan, zal het politieke spel bijzonder hard gespeeld worden. De plannen voor de gezondheidszorg werden meteen op de meest oververhitte manier ontvangen en de opbouwende electorale spanning naar de congresverkiezingen van 2010 toe, laat zich ongetwijfeld ook in de internationale politiek voelen.Het spook van 1994 zal Obama nachtmerries bezorgen. Ook toen was er een scherpe, ideologische discussie over health care tussen een nieuwe president en een Congres dat bloed geroken had. Toen hebben de bevlogen idealen van de charismatische, Democratische president moeten inboeten en behaalden de Republikeinen een historische overwinning bij de eerstvolgende verkiezingen.Obama zal het beperkte krediet waarover hij beschikt ten opzichte van zijn Congres zeer slim en zeer spaarzaam uitspelen. Net dat Congres kan de trans-Atlantische samenwerking zeer moeilijk maken in zaken waar die het verschil zou kunnen en moeten maken:Als het beleid tegen klimaatverandering met de top van Kopenhagen begin december concrete repercussies zal krijgen voor de Amerikaanse industrie en de Amerikaanse leefgewoonten, dreigt het Congres zijn regering de wacht aan te zeggen. De eerste Amerikaanse voorstellen hierover leggen de lat voor CO2-reducties minder dan de helft zo hoog als waartoe de EU zich eenzijdig bereid verklaard heeft. En waar wij ons geëngageerd hebben nog méér te doen als er een algemeen akkoord uit de bus komt en ook opkomende economieën als China hoopvolle tekenen geven, is er in de Amerikaanse politiek en maatschappij een bijzonder klein draagvlak in die richting.Ook over de verdere vrijmaking van de wereldhandel kan het Congres dwars gaan liggen. Het is dáár dat de protectionistische verleiding het vaak haalt op de vrijhandelsidealen, dat de invloed van drukkingsgroepen het sterkst te voelen is en waar Buy American beter in de oren valt dan vrijhandel met bijvoorbeeld China. De WTO heeft alles op alles gezet om de Doha Development Round af te ronden vooraleer het onderhandelingsmandaat dat de vorige president van zijn Congres kreeg verviel. Nu dat niet gelukt is, onderhandelt een van de belangrijkste spelers over vrijhandel met gebonden handen.

Geërfde oorlogen

Daarbovenop komen de belangrijkste hoofdbrekens voor Obama nog uit het buitenland. Het is opmerkelijk, maar ook logisch, dat de meeste nadruk van de VS in hun gesprekken met de EU het voorbije jaar ook lag op die ‘harde’ kwesties: Iran en Afghanistan. En op dat vlak heerst eerder de continuïteit. Obama heeft de oorlogen in Afghanistan en Irak nu eenmaal geërfd, inclusief gevolgen als Guantanamo Bay, en hij zal ze mogen verwerken.Die realiteit is veel moeilijker, veel zwaarwichtiger dan welke politieke filosofie dan ook. “Facts are stubborn things”, zei een andere Amerikaanse president, John Adams, ooit, “and whatever may be our wishes, our inclinations or the dictates of our passion, they cannot alter the state of facts and evidence.”Die feiten wegen bij zijn opvolger, 200 jaar en 42 presidenten later, wel zeer zwaar door. De vraag is niet enkel welke keuzes de nieuwe administratie wil maken, maar ook in hoeverre heeft een regering ten aanzien van zoveel prangende interne en internationale vragen überhaupt nog een keuze?Dat zal voor een deel van ons afhangen, als Europese Unie. Ook al hebben we het vaak moeilijk met de hard power van de VS, het blijft onze onlosmakelijke partner in de Navo. Ook al leggen we sterk verschillende accenten binnen het liberaal-democratische model dat ten grondslag ligt aan de soft power van het Westen, toch is het onze natuurlijke partner in gremia als de VN.Wat doet de EU, als blok genomen nog steeds de grootste economie ter wereld en met een omvangrijk politiek en moreel gewicht, om de trans-Atlantische samenwerking te concretiseren en vorm te geven? Zowel het gevaar als het potentieel zijn duidelijk: De VS zitten met een overvolle binnen- en buitenlandse agenda en ernstige geldproblemen. Ze kijken vooral naar hun traditionele partners als Europa, Canada, Australië en Japan voor concrete hulp. Omwille van die enorme contraintes en tijdsdruk is de Obama-administratie zeer pragmatisch. De vraag is hoe de EU daarop kan inspelen. Willen we de VS de hulp geven die ze vragen, en wat vragen we daarvoor in ruil? Nu hebben de Amerikanen de indruk dat ze van Europa, buiten mooie woorden, weinig gedaan krijgen als het gaat om sleuteldossiers als Afghanistan, Pakistan en Iran. Anderzijds vinden wij dat de VS ondermaats blijven presteren in de klimaatsverandering, waar de hele wereld op hen wacht.De volgende weken en maanden zal met deze grote onderhuidse spanningen zorgvuldig omgesprongen moeten worden. Zoniet dreigt de ontnuchtering groot te zijn. Obama kan dan in onze ogen zijn nobel streven niet in daden omzetten, terwijl de Amerikanen besluiten dat je op Europa niet kan rekenen als het er écht op aankomt. Zoals een Amerikaanse diplomaat het onlangs verwoordde: “The US is losing interest in Europe because you are no longer a significant part of the problem, but you are not a big part of the solution either.” Aan ons om het tegendeel te bewijzen.Het belangrijkste middel dat we in handen hebben om de VS te overtuigen is het versterken van onze slagkracht als Europese Unie. Nu het einde van de tunnel inzake het Verdrag van Lissabon in zicht is, wordt het nodig al onze energie in te zetten op het versterken van ónze rol in dat veranderende krachtveld van de nieuwe wereld.Op economisch vlak: want onze grootste verwezenlijking, de Europese interne markt, dreigt onder druk te komen door de staatssteun die de nationale economieën overal in Europa te hulp geschoten is. Kan en durft een sterk Europa protectionistische neigingen van lidstaten een halt toeroepen? Kan het bovendien, ondanks de weerbarstigheid van ónze publieke opinie, zijn economie hervormen opdat die flexibeler en performanter kan concurreren met de groeilanden?De afspraken onder ‘Lissabon’, hoe imperfect ze ook zijn, geven ons ook de kans om politiek vlak een stap voorwaarts te zetten, om ons internationale gewicht op te bouwen en ons profiel te verscherpen. En om het politieke draagvlak voor een eenduidig Europees buitenlandbeleid dagdagelijks uit te breiden. Zo’n sterker en eensgezinder Europa zou de trans-Atlantische verhoudingen beter kunnen schragen. Want zolang het de lidstaten zijn die beslissen over de concrete consequenties van buitenlandbeleid, over de inzet van militairen en financiële middelen, en niet de Unie, blijft het een onevenwichtig gesprek van 1 tegen 27.

Invloed in Afrika

Ten slotte zie ik ook in Afrika een kans de meerwaarde van trans-Atlantische samenwerking aan te tonen. In zijn Afrikabeleid heeft Obama snel en meeslepend een brede visie verkondigd, met ambitie en met het nodige evenwicht, waarbij veel raakpunten zijn met de Europese aanpak.In een toespraak in Accra, Ghana pakte hij enkele maanden geleden zonder complexen en zonder taboes de Afrikaanse koe bij de hoorns. Met een centrale rol voor goed bestuur als de basis voor ontwikkeling: “That is the ingredient which has been missing in far too many places, for far too long. That is the change that can unlock Africa’s potential. And that is a responsability that can only be met by Africans.” Net daarom legt hij meer dan zijn voorgangers de nadruk op corruptie als een aanslag op de mensenrechten, zonder vrees dat dit als inmenging gezien zou worden: “We have a responsability to support those who act responsibly and to isolate those who don’t.” Punt aan de lijn.Dat de elite van vele landen de zwaarste verantwoordelijkheid draagt, is een vaststelling die ik zelf ook meermaals gedaan heb, al klinkt het bij Obama ongetwijfeld bevlogener: “No country is going to create wealth if its leaders exploit the economy to enrich themselves ... . Africa doesn’t need strong men, it needs strong institutions.” Geheel terzijde: Obama kreeg er geen diplomatieke moeilijkheden mee.Dat een Amerikaans president, later ondersteund door een reis van zijn Secretary of State Hillary Clinton, zo’n oprecht en evenwichtig engagement aangaat met Afrika is alleen maar toe te juichen. Met het moreel gewicht en het politiek en financieel overwicht waarover hij beschikt, kan hij mee het verschil maken.Het zal de komende jaren meer dan ooit nodig zijn. Want als het liberaal-democratische model - met zijn nadruk op ruime democratische instellingen, checks and balances, de rechtsstaat en mensenrechten - ergens onder druk komt te staan, dan is het in Afrika.Als we ergens het cynisme van de nieuwe wereldorde moeten tegenspreken en de beperkingen die ons door de publieke opinie, door de begroting en door de politieke context worden opgelegd moeten doorbreken, dan is het in Afrika. Dát is voor mij de lakmoesproef voor trans-Atlantische samenwerking, waar Amerikaans-Europese samenwerking en eendracht het verschil kan maken, niet alleen in cijfers en letters maar in mensenlevens.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234