Woensdag 10/08/2022

Achtergrond#MeToo

‘No sex, no solo’: het proces tegen kunstenaar Jan Fabre gaat van start, en dit staat er op het spel

De performers in Jan Fabres voorstelling ‘Mount Olympus’ slapen en waken op de scène. Beeld RV - Wonge Bergmann
De performers in Jan Fabres voorstelling ‘Mount Olympus’ slapen en waken op de scène.Beeld RV - Wonge Bergmann

Vrijdag start in Antwerpen het proces tegen Jan Fabre, een van Vlaanderens grootste na-oorlogse kunstenaars. Hij staat terecht voor pesterijen, geweld en ongewenst seksueel gedrag op het werk en één geval van aanranding van de eerbaarheid. ‘No sex, no solo.’

Bruno Struys

De zaak vertoont gelijkenissen met die tegen Bart De Pauw, in november veroordeeld tot zes maanden met uitstel. In beide zaken staat advocate Christine Mussche de burgerlijke partijen bij. Het gaat om elf vrouwelijke performers met wie Fabre werkte tussen 2000 en 2018, en het Instituut voor de Gelijkheid van Vrouwen en Mannen.

Net als bij De Pauw betaalt het instituut de advocatenkosten van de slachtoffers. In de ene zaak ging het om een van Vlaanderens bekendste televisiemakers, nu gaat het om een van de grootste kunstenaars van deze regio. De aantijgingen gaan over grensoverschrijdend gedrag in een professionele context, met een onevenwichtige machtsrelatie. Beide zaken kwamen naar buiten na #MeToo.

Lees ook:

“Hij keek ostentatief naar het bed en vertelde me dat ik wist wat me te doen stond”: 3 getuigenissen over machtsmisbruik Jan Fabre

“#MeToo gaat minder over seks dan over macht”, zei Geneviève Lagravière daarover in 2018 bij De Morgen. Zij is een van de danseressen die zich burgerlijke partij hebben gesteld. “Je baas die seks wil in ruil voor werk of die je fysiek zwaar doet afzien nadat je avances afwees, dat is vernietigend en heeft niets te maken met artistieke grenzen verleggen.”

Niet vies van controverse

Fabre heeft internationaal naam gemaakt als een beeldend kunstenaar – denk aan de kevers op het plafond in het koninklijk paleis – en als een choreograaf die nooit vies was van enige controverse en bloot en bloed op het podium. Ook de buitenlandse pers zal zijdelings geïnteresseerd zijn in dit proces.

De feiten waarvan sprake verschillen wel fundamenteel. Bij De Pauw ging het om belaging, bij Fabre gaat het om “vernedering, intimidatie en straffen”, zoals omschreven in de open brief die de bal aan het rollen bracht.

Die brief had de kunstenaar in zekere zin over zichzelf afgeroepen. In juni 2018 sprak hij in een interview met de VRT over #MeToo en zei: “Bij ons in de compagnie is er in veertig jaar nooit een probleem geweest. Jamais.”

Een twintigtal (ex-)medewerkers van zijn gezelschap Troubleyn voelden hun bloed koken. In hun open brief, gepubliceerd door cultuurmagazine Rekto:Verso, hadden ze het over seksisme en machtsmisbruik, waardoor vele medewerkers psychologische hulp nodig hadden. Werknemers kregen alcohol en drugs aangeboden om zich ‘vrijer’ te voelen en zo bijvoorbeeld deel te nemen aan gewaagde fotoshoots, waarover ze met niemand mochten praten.

“Deze semigeheime fotoprojecten en het uitwisselen van seks zijn binnen het gezelschap een verborgen valuta geworden”, zo stelde de open brief. “No sex, no solo.”

Vaak ging het om erg jonge dansers die al na hun stage begrepen dat Fabre aanstuurde op meer dan een werkrelatie, maar voor wie een solo enorme carrièrekansen betekende. Wie daar niet op inging en het professioneel wou houden, werd daar volgens deze medewerkers voor gestraft, “inclusief stalking, verbale vernedering, agressie en manipulatie”.

Na onderzoek besliste de arbeidsauditeur in juni vorig jaar om Fabre te dagvaarden voor de correctionele rechtbank. Het gaat in eerste instantie om inbreuken op de Welzijnswet, maar ook om de aanranding van de eerbaarheid ten aanzien van één vrouw. Voor dat laatste riskeert hij tot vijf jaar cel, voor het overige tot drie jaar.

Fabre bij de voorstelling van 'Mount Olympus' in het Canal-theater in Madrid, in 2018. Beeld NurPhoto via Getty Images
Fabre bij de voorstelling van 'Mount Olympus' in het Canal-theater in Madrid, in 2018.Beeld NurPhoto via Getty Images

Op een bepaald moment trad ook een man naar buiten, met klachten over meer dan tweehonderd onbetaalde overuren. Net als enkele anderen heeft hij zich uiteindelijk geen burgerlijke partij gesteld, onder meer omdat het in zijn geval al 27 jaar geleden is.

“Met het proces-verbaal dat is opgesteld, hoop ik toch het pleidooi van de burgerlijke partijen te helpen”, zegt Chris Coremans, destijds technicus bij Fabre. “Het belangrijkste is dat mensen die hun macht misbruiken worden gestopt.”

Enkele annulaties

De rechtszaak hangt als een schaduw over het werk van Fabre. Vorig jaar zou een nieuwe choreografie de dansbiënnale van Venetië inleiden, maar die werd haastig geannuleerd toen de kunstenaar gedagvaard bleek. Klein detail: Fabre had daarvoor een monoloog geschreven over de platonische relatie tussen een kunstenaar en een vrouwelijke fotografe.

Ook een opvoering door Troubleyn in Charleroi werd geannuleerd en de Antwerpse kunstinstelling De Singel liet De man die de wolken meet van het dak verwijderen. Dat betekent niet dat Fabre nu al helemaal gecanceld is, met dank aan het buitenland.

Ondanks de coronacrisis zijn, sinds de zaak in 2018 uitkwam, negen producties van Troubleyn samen 340 keer opgevoerd, zo blijkt uit gegevens die De Tijd opvroeg bij het gezelschap. In 2018 maakte Troubleyn even verlies, maar de jaarrekeningen van de twee daaropvolgende jaren tonen een winst die vergelijkbaar is met voordien.

Het proces begint morgen met het pleidooi van Mussche namens de burgerlijke partijen. Ook het Openbaar Ministerie krijgt het woord. De rechtbankvoorzitter wil het proces in twee dagen rond hebben. Volgende week vrijdag komt de verdediging aan bod.

Geen van de betrokken advocaten was bereikbaar. Een groot aantal van de vrouwen zal aanwezig zijn in de rechtbank. Fabres advocaat Eline Tritsmans zei eerder dat de kunstenaar aanwezig zou zijn om zijn onschuld te verdedigen. “Hij heeft geen strafbare feiten gepleegd en wij zullen dat aantonen voor de rechtbank.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234