Zondag 08/12/2019

Nieuwe studie toont met welke genetische defecten Spaanse vorsten hun nageslacht opzadelden

Hoe de Habsburgers zichzelf door constante inteelt de das omdeden

Karel II, de laatste telg van de Spaanse Habsburgers, had evengoed een kind uit een incestueuze relatie kunnen zijn. Daarmee bevestigt nieuw onderzoek nog maar eens wat historici al langer vermoeden: het roemruchte geslacht deed zichzelf de das om door huwelijkspartners generatie na generatie in de eigen familie te zoeken.

door Kris Jacobs

MADRID l Onderzoekers waren jarenlang in de weer de gezondheidstoestand van meer dan 3.000 Habsburgse verwanten. De kindersterfte bleek in de familie huizenhoog en Karel II leed aan twee zeldzame genetische aandoeningen, cadeautjes van zijn voorvaderen.

"Veel mensen zeggen dat ik behekst ben", zo moet Karel II op zijn sterfbed hebben gezegd, "en ik geloof het best. Dat zijn de dingen die ik ervaar en waaronder ik lijd." En dat hij leed, is nauwelijks overdreven. De uiterlijke kenmerken van het huis, zoals de haast spreekwoordelijk prominente kin, waren bij hem wel erg geprononceerd. Zijn hoofd was buitenproportioneel groot en misvormd. Zijn onderkaak stak zover uit dat hij zijn tanden niet op elkaar kon krijgen. Spreken ging sowieso al moeilijk, omdat zijn tong ook al uit de kluiten gewassen was. Lopen ging eveneens moeizaam. Tegen zijn 35ste was hij verlamd, kaal, epileptisch, vrijwel tandeloos en slechtziend. Twee jaar later was hij bovendien doof. Nog eens twee jaar later stierf hij.

Duiveluitdrijvers

Toentertijd werden duiveluitdrijvers uit alle hoeken van het rijk erbij gehaald om El Hechizado, de behekste, te helpen, maar historici gaan al langer uit van een mee aannemelijke verklaring voor Karels vele kwalen: de innig verstrengelde takken van zijn stamboom. Om maar drie generaties terug te gaan: Karels grootmoeder langs moederszijde, Maria Anna van Spanje, was een zus van zijn vader, Filips IV. Filips en Maria Anna waren de kinderen van Margaretha van Oostenrijk, een zus van keizer Ferdinand II, de vader van Ferdinand III, die huwde met voornoemde Maria Anna, en dus ook de grootvader van Karel II was. Wie de stamboom van de Habsburgers tracht te traceren loopt voortdurend verloren in dat slag cirkels.

Een occasioneel huwelijk met een naaste verwant, zoals een neef of nicht, kan niet zoveel kwaad, maar als je er een gewoonte van maakt, vergroot de kans dat genetische gebreken aan de oppervlakte komen. Dat heeft er onder meer mee te maken dat een gen 'recessief' kan zijn: het wordt niet actief, tenzij je het zowel van vader als moeder overerft.

De kans dat dat gebeurt, kun je berekenen met een 'inteeltcoëfficient', die aangeeft hoeveel van je genen wellicht identiek zijn door de gemeenschappelijke stamboom van je ouders. Bij Filips de Schone zat dat nog redelijk snor: zijn coëfficiënt was 0,025, wat betekent dat hij wellicht 2,5 procent identieke genen meekreeg. Vijf à zes generaties later (afhankelijk van langs welke zijde je de stamboom afdaalt) was dat vertienvoudigd tot 0,254. Dat betekent dat Karel II wellicht evenveel identieke genen overerfde als een kind uit een incestueuze relatie (ouder-kind of broer-zus).

Nog een aanwijzing dat inteelt de ondergang van het roemruchte geslacht inluidde, is de extreem hoge graad van kindersterfte. Slechts zestig procent van de Habsburgse zuigelingen haalde de leeftijd van één jaar, amper de helft van de kinderen werd tien. In Spaanse dorpen haalde in die tijd tachtig procent die leeftijd.

"Karel II kon niet praten tot hij vier was, lopen lukte pas vanaf zijn achtste", zegt professor Gonzalo Alvarez van de universiteit van Santiago de Compostela. "Hij huwde op zijn achttiende, en nog eens op zijn 29ste, maar verwekte geen nageslacht. Zijn eerste vrouw zegt dat hij voortijdig klaarkwam, zijn tweede klaagde dat hij impotent was." Veel van de kwalen en kwaaltjes van de laatste Habsburger op de Spaanse troon, zo concluderen de onderzoekers, kunnen symptomen zijn van een overgeërfde schildklieraandoening of van renale tubulaire acidosis, waarbij de nieren onvoldoende zuren afscheiden.

Karel II stierf kinderloos op Allerheiligen van het jaar 1700, net voor zijn 39ste verjaardag. Het jaar daarop brak de Spaanse Secessieoorlog uit. De ruzie over Karels opvolging werd pas in 1713 beslecht, met de Vrede van Utrecht en de erkenning van Filips van Anjou als koning. Voortaan zwaaiden de Bourbons de plak in Spanje. De Spaanse Nederlanden bleven wel lekker in de familie: onze contreien gingen gewoon over naar de Oostenrijkse Habsburgers.

Professor Gonzalo Alvarez:

Karel II kon niet praten tot hij vier was, lopen lukte pas vanaf zijn achtste. En hij was impotent

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234