Woensdag 18/05/2022

Nieuw licht op oeuvre van José Saramago

Nadat het manuscript van Bovenlicht in de jaren vijftig werd afgewezen, schreef José Saramago twintig jaar lang geen fictie meer. De vroege roman, die nu postuum is verschenen, getuigt reeds van het zeldzame talent van de Portugese Nobelprijswinnaar.

José Saramago (1922-2010) schreef Bovenlicht toen hij dertig was, enkele jaren nadat zijn eerste roman Land van zonde (1947) was verschenen. Het manuscript werd afgewezen en raakte zoek. Het duurde tot in 1977 voor Saramago zich weer aan fictie waagde. In 1989 lag het meesterwerk Memoriaal van het klooster al een eind in de rekken en had de Portugese auteur internationale faam verworven toen hij tijdens het scheren werd opgebeld en te horen kreeg dat het manuscript van Claraboia was teruggevonden.

Vertaler Harrie Lemmens, die veel werk van Saramago voor zijn rekening heeft genomen, citeert in het nawoord van Bovenlicht de weduwe van de schrijver, die zich herinnert hoe hij haastig douchte, het huis uit snelde en even later terugkwam met een pak getypte vellen onder de arm. Saramago wilde het boek bij leven niet meer gepubliceerd zien, maar stemde toe dat het na zijn dood werd uitgegeven.

Bovenlicht toont een momentopname uit het leven van zes families in een klein appartementsgebouw in Lissabon. Elegant glijdt de focus van het ene naar het andere gezin waarbij de eigenheden en problemen van elke familie en hun verhouding tot de andere bewoners aan bod komen.

Behalve schoenmaker Silvestre en zijn zwaarlijvige vrouw Mariana van het gelijkvloers zijn alle personages ongelukkig. De buren Emílio en Carmen voelen zich gevangen in hun huwelijk en zoontje Henrique schippert tussen een onstabiele, affectieve moeder en een koele maar standvastige vader. Met dona Justina en Caetano van de eerste etage staan de zaken nog slechter: tussen hen heersen verachting en afkeer. Hij viert zijn driften bot bij de hoeren, terwijl zij de hele dag rouwt om de dood van haar enige kind. De wulpse dona Lídia, die ook op één hoog woont, leidt dankzij de centen van haar oude minnaar een luxeleventje, maar valt uit de gratie wanneer hij kennismaakt met de begeerlijke negentienjarige dochter van Rosália en Anselmo, de bovenburen. Deze maken zich om van alles en nog wat zorgen, waardoor ook hun huwelijk onder hoogspanning staat. Ze delen de bovenetage met de oude vrijsters Isaura en Adriana en hun moeder en tante.

Pijnlijk mooi

Saramago kreeg de Nobelprijs voor Literatuur in 1998. Zijn typische stijl, met de klaterende zinnen waarin dialoog en reflecties hand in hand gaan, vinden we nog niet terug in Bovenlicht, maar zijn taal gaat naar de ziel, zo pijnlijk mooi is die. Met het mededogen en diepmenselijk inzicht die zijn latere werk kenmerken beschrijft hij hoe zijn personages hun illusies verliezen en de ogen sluiten voor hun frustraties. Terwijl Adriana haar zorgen van zich af schrijft in een dagboek, vlucht Isaura in boeken. Maar de literatuur stelt haar niet veilig. Na lectuur van De non van Diderot, over de zinnelijke passie van een moeder overste voor een jonge non, wellen sluimerende lusten op en vergrijpt ze zich aan haar zus.

Wat bepaalt geluk? Waarom is de oude schoenmaker, die veel leed heeft meegemaakt, in tegenstelling tot de andere bewoners wél gelukkig? Via de jonge avonturier Abel, die een kamer komt huren bij Silvestre en Mariana, probeert Saramago het geheim van Silvestres geluk te doorgronden.

"De tijden zijn veranderd, maar de mensen zijn hetzelfde gebleven", laat de schrijver de schoenmaker aan zijn kostganger zeggen. De personages van Bovenlicht zijn dan wel verankerd in de jaren vijftig, maar hun zielenroerselen zijn de onze. Uit deze vroege roman spreekt reeds een uitzonderlijk aanvoelen van de aard van de mens.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234