Woensdag 12/05/2021

RwandaTweede genocide

Nieuw boek over de lange tenen en nog langere arm van de Rwandese leider Paul Kagame

De omstreden leider van Rwanda Paul Kagame groet zijn volgelingen. Beeld BELGAIMAGE
De omstreden leider van Rwanda Paul Kagame groet zijn volgelingen.Beeld BELGAIMAGE

Het imago van donor darling Rwanda ligt onder vuur. Na het vernietigende boek In Praise of Blood over genocidair geweld, onthult Michela Wrong in Do Not Disturb de psychopathische kantjes van het Rwandese regime. Oud-VRT-journalist Peter Verlinden voelde zich lange tijd roepende in de woestijn, maar ziet hoe de kritiek op Paul Kagame tot een koor is aangezwollen.

De Britse journaliste Michela Wrong moest niet lang twijfelen over een titel voor haar Rwanda-boek. Do Not Disturb, de aansporing bengelde op nieuwjaarsdag 2014 aan de deurknop van kamer 905 in het Michelangelo Towers Hotel in Johannesburg. Toen de politie de kamer betrad, trof ze op het bed een lijk aan met wurgsporen. Zo stierf dus Patrick Karegeya, het voormalige hoofd van de Rwandese inlichtingendiensten dat sinds 2007 in ballingschap leefde en zich tot criticus van president Paul Kagame had ontpopt. Dat doet niemand ongestraft, zoveel is wel duidelijk na lectuur van dit ophefmakende boek.

Wrong, een gelauwerd Afrika-correspondente, ontmaskert Kagame als een rancuneuze leider die opposanten met doodseskaders tot in het buitenland achtervolgt. Human Rights Watch heeft intussen een lijst van veertien politieke moorden aangelegd, buiten de grenzen gepleegd in landen zoals Oeganda, Kenia en Tanzania. Een onderschatting, zo betoogt Wrong, die voor dit boek vijf jaar onderzoek deed, want het gaat uitsluitend om bekende cases waarvan de toedracht onomstotelijk bewezen is. Ze legt een patroon van moord en intimidatie bloot en schetst tegelijkertijd de geopolitieke context van het geweld. Hoe Kagame met zijn Rwandees Patriottisch Front (RPF) vanuit Oeganda Rwanda binnenviel en tijdens de genocide op de Tutsi’s de macht greep. En hoe hij vervolgens, nog in datzelfde decennium, twee verwoestende oorlogen in buurland Congo begon.

Dat Wrong haar boek ophangt aan de abrupt eindigende levensloop van Patrick Karegeya was een weloverwogen keuze. Haar onderzoek steunt hoofdzakelijk op getuigenissen van pentiti, gewezen Kagame-getrouwen zoals oud-stafchef Kayumba Nyamwasa, die zelf in zijn Zuid-Afrikaanse ballingsoord verschillende moordaanslagen overleefde.

Niemand echter die de interne RPF-keuken beter kende dan Karegeya, een jeugdvriend van Kagame. De twee groeiden samen op in Oeganda, waar ze zoals vele Tutsi’s in het leger van president Yoweri Museveni carrière maakten. Karegeya, die een grote rol speelde bij de invasies in Congo, was de man die de pr van Kigali verzorgde. Charmant en intelligent van nature, draaide hij journalisten en diplomaten rond zijn vinger. Ook Michela Wrong, die Karegeya voor en na zijn ballingschap persoonlijk heeft gekend.

Ze begint haar boek dan ook met een ootmoedige bekentenis. Net zoals vele westerse journalisten die in 1994 de Rwandese killing fields bezochten, heeft ze het RPF-narratief jarenlang kritiekloos geslikt. De genocide was een binair drama met de Tutsi’s als slachtoffers en de Hutu’s als daders. Kagame van zijn kant was de geniale leider die niet alleen de genocide heeft beëindigd, maar die bovendien zijn straatarme en compleet ontredderde land in een Afrikaanse tijger heeft omgetoverd. De economie groeit als kool, de armoede daalt, volgens Transparency International is Rwanda het minst corrupte land van Afrika. Wrong trekt al deze statistieken in twijfel, maar tot op heden blijft Rwanda een donor darling van de internationale gemeenschap, die het regime met ontwikkelingsgeld overstelpt. De aanhoudende plundering van Oost-Congo wordt daarbij met de mantel der liefde bedekt, want Rwanda heet in de woelige regio van de Grote Meren een baken van stabiliteit te zijn.

Er komen barsten in dat imago, want Do Not Disturb is al de tweede mokerslag in korte tijd. In 2018 wekte de Canadese onderzoeksjournaliste Judi Rever opschudding met In Praise of Blood, een onderzoek naar genocidair massageweld dat door het RPF werd gepleegd, eerst tijdens de burgeroorlog en nadien onder Hutu-vluchtelingen in Oost-Congo. Beide boeken sorteerden bij oud-VRT-journalist Peter Verlinden een zucht van opluchting.

Eindelijk bijval voor een ongemakkelijke boodschap die hij als Afrika-specialist van de openbare omroep gedurende vijfentwintig jaar de Vlaamse huiskamer instuurde. Zonder de genocide van de Tutsi’s te minimaliseren, vroeg hij van in het begin aandacht voor de andere kant van het verhaal. Dat werd niet overal op applaus onthaald. In Rwanda is hij sinds 2008 persona non grata. In eigen land wreven collega’s hem partijdigheid aan, op sociale media wordt hij voor genocide-ontkenner uitgescholden. Het is er niet op gebeterd sinds zijn huwelijk met Marie Bamutese, een overlever van Hutu-vluchtelingkampen in Oost-Congo. “Het boek van Wrong kan een gamechanger worden”, zegt Verlinden als we hem thuis in Meerbeek opzoeken. “Wat ze schrijft over moordcommando’s en over de intimidatie van de diaspora, dat was bij insiders al langer bekend. De kracht van het boek schuilt in de details, ik heb zelf met grote ogen gelezen hoe ze Karegeya in de val hebben gelokt. Maar het is toch vooral de auteur die het verschil maakt. Michela Wrong is in de Angelsaksische journalistiek een naam als een klok. In de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk, lange tijd onvoorwaardelijke bondgenoten van Kagame, komt steeds meer kritiek op zijn autoritaire regime. Dit boek kan daar een boost aan geven.”

Haar voornaamste bronnen zijn afvallige RPF-toppers, die er alle belang bij hebben om Kagame te besmeuren. Tast dat de geloofwaardigheid niet aan?

“Ze citeert niet alleen afvalligen, het boek bevat een uitgebreide lijst met onverdachte bronnen, zoals het onderzoek van de Zuid-Afrikaanse justitie naar de moord op Karegeya. Natuurlijk proberen Kagame-trollen een karaktermoord te plegen, ze noemen Wrong de hoer van Karegeya. Het klopt overigens dat die twee elkaar erg goed hebben gekend, misschien hebben ze zelfs een affaire gehad toen Karegeya nog baas van de Rwandese inlichtingendiensten was. Maar wat dan nog? Wrong is tenminste zo eerlijk haar vergissing toe te geven. Daar zouden heel wat collega’s een voorbeeld mogen aan nemen. De opinie over Kagame is aan het schuiven, maar bij al dat voortschrijdend inzicht zou een mea culpa voor de eenzijdige berichtgeving uit het verleden niet misstaan.”

Wrong portretteert Kagame als een paranoïde controlefreak die letterlijk over lijken gaat en zijn eigen entourage terroriseert. Hij scheldt naaste medewerkers de huid vol of schopt hen letterlijk onder de broek. Zelfs een zwaargewicht zoals James Kabarebe, achtereenvolgens opperbevelhebber en minister van Defensie, kreeg geregeld een klap in zijn gezicht. Was dat bekend?

“Alleen bij insiders. Kagame is ongetwijfeld een briljant strateeg, maar hij is bovenal een psychopaat. Haast al zijn medestanders van het eerste uur werden vermoord of in ballingschap gedreven. Dat zegt veel over zijn persoonlijkheid. Ondanks alles is Kagame erg onzeker. Hij heeft geen hogere studies gedaan, heeft geen charisma, aan zijn speeches valt trouwens geen touw vast te knopen. Die achtergrond maakt hem extra wantrouwig voor mensen zoals Karegeya, die niet alleen meer talent hebben, maar ook zijn eigen weinig glorieuze verleden kennen.”

RPF-stichter Fred Rwigyema, die in Rwanda als een heilige wordt vereerd, had wel charisma te koop. Hij leidde op 1 oktober 1990 de invasie in Rwanda, maar sneuvelde al na een dag in nog altijd onopgehelderde omstandigheden. Volgens Michela Wrong had de Rwandese geschiedenis een minder bloederig verloop gekend mocht niet Paul Kagame maar Fred Rwigyema het RPF hebben geleid. Akkoord?

“Dat is een ‘wat als’-vraag, koffiedik kijken. Ik bezondig me daar ook wel eens aan: wat als de Arusha-akkoorden van 1993 over een machtsdeling tussen het Hutu-regime van Juvénal Habyarimana en het RPF werden gerespecteerd? In dat scenario had het inderdaad anders kunnen lopen, en je kunt veronderstellen dat Rwigyema de kans op zo’n scenario had vergroot. Anders dan Kagame was hij blijkbaar niet uit op demografische engineering, hij stond open voor een machtsdeling tussen Hutu’s en Tutsi’s.”

Waarom zou Wrongs boek meer impact hebben dan het minstens even controversiële In Praise of Blood van Judi Rever?

“Het boek van Judi Rever is zo verregaand dat het afbreuk doet aan de geloofwaardigheid. Je moet al goed ingelezen zijn om haar onthullingen te kunnen plaatsen, laat staan ze te accepteren. Zo lanceert Rever de thesis van de dubbele genocide in 1994: parallel aan de erkende genocide op de Tutsi’s heeft er een tweede plaatsgevonden, met Hutu’s als slachtoffer en het RPF als dader. Dat was nieuw, als er voorheen over een tweede genocide werd gesproken, dan sloeg dat alleen op de massaslachtingen die Kagame’s troepen in ’95 en ’96 in Oost-Congo hebben aangericht. Nog controversiëler is haar stelling dat het RPF de Interahamwe (belangrijkste militie gevormd door Hutu’s tijdens de genocide van 1994, ER) heeft geïnfiltreerd en tussen 7 april en 4 juli zelf heeft meegedaan aan de genocide op de Tutsi’s.”

Tutsi’s die Tutsi’s hebben afgeslacht?

“Rever heeft overtuigende bronnen. Ze is er in geslaagd een geheim rapport van het Internationaal Rwanda Tribunaal na meer dan tien jaar alsnog boven water te halen. Behalve de genocide op de Tutsi’s heeft Arusha de slachtpartijen in RPF-gebied door een speciale commissie laten onderzoeken. Het resultaat was zo belastend dat de toenmalige hoofdaanklager Carla Del Ponte de betrokken RPF-kopstukken wilde vervolgen. De Amerikanen hebben daar echter een stokje voor gestoken, ze hebben op vraag van Rwanda in de VN-Veiligheidsraad gelobbyd om het mandaat van Del Ponte te beëindigen. Ik ben nooit zover durven gaan als Rever, al viel ik niet echt achterover van haar stelling dat het RPF de Interahamwe heeft geïnfiltreerd. Ik heb daar zelf een erg goede bron voor, een Belg die de genocide in Butare van nabij heeft meegemaakt. Helaas is die man nog altijd te getraumatiseerd om erover te getuigen.”

Het blijft onwaarschijnlijk klinken. Welk belang zou het RPF bij zo’n gruwelijk dubbelspel hebben gehad?

“Kagame wilde de macht, koste wat het kost. Roméo Dallaire, de Canadese opperbevelhebber van de VN-blauwhelmen, koestert tot op vandaag veel bewondering voor Kagame. Toch heeft hij het toegegeven: het RPF had veel meer kunnen doen om de genocide te stoppen, maar zag dat niet als een prioriteit. Volgens Dallaire heeft Kagame hem destijds letterlijk gezegd dat slachtpartijen nu eenmaal een noodzakelijk offer waren voor het succes van de revolutie. Vergeet niet dat het RPF hoofdzakelijk uit Oegandese Tutsi’s bestond, jongeren wier ouders dus al voor de Rwandese onafhankelijkheid, sinds de Hutu-opstand van 1959, het land waren ontvlucht. Om hun terugkeer naar het overbevolkte Rwanda mogelijk te maken, moest er Lebensraum worden gecreëerd.

“In dat licht moet je ook de massaslachtingen van Hutu’s zien, die qua methodiek zowat het spiegelbeeld vormden van de genocide op de Tutsi’s. In heel wat dorpen werden alle Hutu’s onder het mom van een voedselbedeling bijeengeroepen en vervolgens afgemaakt. Die etnische zuiveringen zijn tot lang na de machtsgreep van het RPF blijven doorgaan. Vorig jaar heeft het gezaghebbende Journal of Genocide Studies een heel nummer gewijd aan de delicate kwestie van de dodentol. Het totale aantal slachtoffers in 1994 werd op 1,1 miljoen geschat, waarvan 500.000 à 600.000 Tutsi’s. Dat betekent dat er haast evenveel Hutu’s werden vermoord.”

Het is toch bekend dat de Interahamwe ook op gematigde Hutu’s jacht maakten?

“Dat heb ik altijd een problematisch begrip gevonden, alsof je van een Hutu zijn gezicht kunt aflezen dat hij gematigd is. Nee, ik vrees dat Rever gelijk kan hebben: er hebben zich in 1994 in Rwanda twee parallelle massamoorden afgespeeld, allebei mogelijke genocides. De precieze cijfers zijn op zich niet eens de essentie. Wat telt, is dat het RPF Hutu’s heeft vermoord omdat ze Hutu’s waren. Precies die intentie vormt de kern van het begrip genocide.”

U hebt een voorwoord geschreven voor de Nederlandse vertaling van In Praise of Blood. Bent u er zo op gebrand om Revers visie uit te dragen?

“Ja, ik heb er trouwens zelf voor gezorgd dat die vertaling bij Amsterdam University Press kon verschijnen. Ik vond haar onderzoekswerk van groot belang, wat niet betekent dat ik alle details onderschrijf. In 2019 heb ik haar met steun van de Vlaamse Interuniversitaire Raad voor drie academische lezingen naar Vlaanderen gehaald, tot grote woede van de Rwandese ambassade, die van de Belgische regering heeft geëist om de lezingen te verbieden. Ik heb Judi al leren kennen toen ze in 2014 in België research voor haar boek kwam doen. Tijdens haar verblijf werd ze permanent bewaakt door de Staatsveiligheid, geen pretje maar wel een noodzaak.”

Ook de Franse sterreporter Patrick de Saint-Exupéry heeft een nieuw en ophefmakend Rwanda-boek uit. Voor La Traversée, lovend onthaald in de Franse kwaliteitspers, trok hij van Kigali naar Kinshasa om te onderzoeken wat er waar is van een genocide op Hutu’s in Oost-Congo. Hij vond geen enkel spoor van genocidair geweld. Hooguit kan er sprake zijn van geïsoleerde slachtpartijen door het Rwandese leger, die door voortvluchtige Interahamwe-milities werden uitgelokt. U ziet dus spoken, net zoals Michela Wrong en Judi Rever.

“Ik heb dat boek gelezen. Vlot geschreven, maar inhoudelijk volstrekt waardeloos. In 2010 heeft het mensenrechtencommissariaat van de VN de gruwelen in Congo tussen 1993 en 2003 in kaart gebracht, op basis van honderden rechtstreekse getuigen. Een blik op dat Mapping Report volstaat om de thesis van de Saint-Exupéry onderuit te halen. De lovende commentaren stemmen tot nadenken over de kwaliteit van de Franse media. Overal beginnen de schellen van de ogen te vallen, zo bestaat er nog weinig twijfel over dat het RPF achter de aanslag op het vliegtuig van Habyarimana zat. Is het onwetenheid of partijdigheid? Het spoort alleszins met een bocht in het Franse Afrika-beleid. President Emmanuel Macron ziet in Kagame een bondgenoot om zijn positie in Centraal-Afrika te versterken. Ironisch als je de dubieuze rol kent die de Fransen tijdens de genocide hebben gespeeld. Maar dat was onder François Mitterrand, een eeuwigheid geleden.”

Ondanks alle kritiek kunt u niet ontkennen dat Rwanda onder Kagame een indrukwekkend ontwikkelingstraject heeft afgelegd. In heel Afrika kijken jonge intellectuelen vol bewondering op naar het kleine land. Geen toonbeeld van vrijheid of democratie, maar wel een stabiel land met een efficiënt, weinig corrupt bestuur, waar de economie groeit en de armoede daalt.

“Dat is inderdaad het imago waarover Kigali angstvallig waakt. Een paar jaar geleden hoorde ik op de openbare omroep, mijn eigen werkgever godbetert, dat de gemiddelde levensverwachting in Rwanda in twintig jaar tijd met twintig jaar was gestegen. Sorry, maar dat is onzin, dat is zelfs wiskundig onmogelijk. Rwanda is notoir weinig transparant, ook als het over statistieken gaat.

“Michela Wrong vergelijkt het met de vijfjarenplannen van de Sovjet-Unie onder Stalin, waar de streefcijfers altijd met vlag en wimpel werden behaald. Het probleem is dat veel buitenlanders de propaganda slikken omdat ze zich blindstaren op Kigali, een hoofdstad die naar Afrikaanse normen spectaculair modern, schoon en efficiënt is. Ze zien de bittere armoede niet van de boeren in de heuvels, waar het gros van de bevolking leeft. Pas op, ik ontken de aantrekkingskracht voor Afrikaanse elites niet. Voor de Rwandese elite, waarvan trouwens ook Hutu’s deel uitmaken, is het in Kigali fijn leven. Zolang ze het spel meespelen en geen kritiek op het regime geven.”

Intussen loopt in Kigali het proces tegen Paul Rusesabagina, de held van Hotel des Mille Collines die tijdens de genocide honderden mensenlevens redde. Zijn verhaal werd door Hollywood verfilmd, hij ontving van de Amerikaanse president George W. Bush een prestigieuze eretitel. Heeft Kagame zijn hand overspeeld door zo’n symboolfiguur te laten ontvoeren en als terrorist te vervolgen?

“Het illustreert nogmaals hoever Kagame gaat bij het intimideren van critici. Net zoals bij de moordaanslagen in het buitenland gaat er van de ontvoering een boodschap uit: niemand is veilig voor de lange arm van Kagame. Toch denk ik dat dit als een boemerang zal terugkeren. De verontwaardiging in Washington is groot, en het Europees Parlement heeft in februari een scherpe resolutie goedgekeurd. Het Belgisch parlement is daar merkwaardig genoeg nog niet in geslaagd, omdat de MR dwarsligt en het regeerakkoord geen wisselmeerderheden toelaat. Typisch, de Franstalige liberalen zijn altijd onvoorwaardelijke supporters van het RPF geweest. Dat heeft met ideologie te maken: het Habyarimana-regime was katholiek, dus stonden de liberalen als goede antiklerikalen aan de kant van het RPF. Bij de Open VLD is dat geëvolueerd, bij de MR nog niet.”

In Humo noemde u zichzelf in het Rwanda-debat een roeper in de woestijn. Maar heeft u de tegenkanting, ook binnen de VRT, niet zelf afgeroepen? Om eerlijk te zijn, ik kreeg tijdens het bekijken van het journaal ook wel eens de indruk dat Kagame-bashing een persoonlijke obsessie was geworden.

“Tegenkanting is een understatement, tot driemaal toe heeft een hoofdredacteur geprobeerd me van het dossier te gooien. Obsessief? Noem het liever verbetenheid om de waarheid te zoeken, een opdracht voor iedere journalist.”

Is die betrokkenheid door uw huwelijk met Marie nog groter geworden? Jullie hebben samen een boek geschreven over het lot van de Hutu-vluchtelingen in Congo.

“Dat is wat velen denken. Maar ik voel me niet extra betrokken vanwege mijn huwelijk. De causaliteit werkt andersom: dat ik Marie heb ontmoet, komt precies door mijn betrokkenheid bij Rwanda.”

Michela Wrong, Do Not Disturb – The Story of a Political Murder and an African Regime Gone Bad, Publicaffairs, 512 p., 28,45 euro

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234