Dinsdag 26/10/2021

'Niets zo magisch als het vermogen droefheid in hoop om te zetten'

Een creatieve wedergeboorte op je 48ste? Welja. Een kwarteeuw na 'Chuck E.'s in Love', haar eerste en enige hit, heeft Rickie Lee Jones een van de beste platen uit haar carrière afgeleverd. Haar muziek, een excentrieke mengeling van folkrock, jazz en blues die model stond voor die van Beth Orton en Sheryl Crow, klinkt vandaag persoonlijker en vitaler dan ooit. Op The Evening of My Best Day werpt de ex van Tom Waits zich zelfs op als de stem van links Amerika.

Parijs

Eigen berichtgeving

Dirk Steenhaut

Ze staat bekend als een moeilijke tante met een groot ego, maar de Rickie Lee Jones die ons in Parijs een uur van haar tijd gunt, heeft volstrekt geen kapsones. Ze is vriendelijk, heeft zin voor humor en praat met evenveel vuur over Michael Moore en Noam Chomsky als over Laura Nyro, de zangeres die haar op haar vijftiende inspireerde zelf liedjes te gaan schrijven. Haar vroegste muzikale herinnering dateert uit haar kleutertijd: "Ik stond bij een gracht en zong voor een dode kikker die op de bodem lag. Sindsdien is er nauwelijks wat veranderd", grinnikt ze.

Erg productief is Jones het jongste decennium niet geweest: als je een stel live-cd's en een collectie pop- en musicalstandards buiten beschouwing laat, houd je slechts twee langspelers met origineel materiaal over. Na Ghostyhead (1996) werd de zangeres geplaagd door een midlifecrisis ("I'm the last of my kind in this town / Everyone else has gone underground") en een hardnekkige writer's block.

"Het enige dat je in dat geval kunt doen, is doorgaan met je leven, geduldig zijn en hopen dat de inspiratie terugkomt", zegt ze. "Inmiddels weet ik dat als het licht uitgaat, het lang kan duren voor er weer iets begint te gloeien. Schrijven is een discipline: als je het een tijd niet meer hebt gedaan, kost het ontzettend veel moeite de draad weer op te pakken. Een atleet weet zijn spieren ook slechts soepel te houden door veel te trainen."

Op Ghostyhead experimenteerde u nog met samples en loops. Waarom hebt u het triphop-universum zo snel vaarwel gezegd?

Rickie Lee Jones: "Die elektronische aankleding was minder belangrijk dan het feit dat de songs tot stand kwamen door improvisatie in de studio. Een artiest die improviseert, gaat ergens heen waar hij nog niet eerder is geweest. Precies daarom ben ik beats gaan gebruiken. Want hoewel ik heel graag dans, heb ik als liedjesschrijfster geen vanzelfsprekende relatie met ritme. Drums zitten een zangpartij vaak in de weg, dwingen je luider te zingen dan je normaal zou doen. Of ik een beat gebruik of niet is voor mij dus een gewichtige beslissing. Maar de songs uit Ghostyhead verdragen ook een heel andere aanpak. Al mijn platen zijn verschillend: ze drukken uit wat ik op een bepaald moment relevant vind."

Uw omgang met taal is wèl erg ritmisch. Neem nu de invloed van de beat generation op een cd als Pirates.

"In mijn teksten zit inderdaad een sterk ritmische component, maar mijn favoriete dichters komen toch uit een andere hoek. Met de beats heb ik nooit wat gehad. Het was iets dat journalisten ten tijde van mijn debuut met mij associeerden wegens mijn cool chick-imago." (lacht)

Op uw nieuwe cd trekt u voor het eerst openlijk de politieke kaart: u hebt het over de oorlogszucht van de regering-Bush en de schade die ze de VS heeft toegebracht. Is het de plicht van de kunstenaar in dergelijke omstandigheden zijn stem te verheffen?

"Het huidige maatschappelijke klimaat in Amerika valt te vergelijken met dat in het vooroorlogse Duitsland van Hitler. Het is je verdomde plicht als 'burger' je daartegen te verzetten. Ik geloof niet dat artiesten in dat opzicht beter geplaatst zijn dan wie ook."

'Ugly Man', waarmee de plaat opent, verwijst naar George Bush, maar is ook een intentieverklaring: 'Now we'll take the country back.'

"Absoluut. Ik gebruik bewust het woord 'revolutie', omdat ik weet dat het de machthebbers irriteert. Volgens mij vinden er voortdurend stille omwentelingen plaats: telkens wanneer iemand weerstand biedt tegen een idee of een beleid. Bush en zijn kornuiten proberen wel de vrije meningsuiting te beknotten, maar hun Boze Oog kan niet iedereen tegelijk bespieden. Het verzet valt dus niet in te dijken: iedere keer dat ze even de andere kant opkijken, is er wel iemand die stiekem hun macht ondergraaft. Amerika dreigt een schurkenstaat te worden; hoog tijd dus om de rangen te sluiten en luid en duidelijk te zeggen dat we genoeg hebben van de leugens en het gekonkel. Voor het eerst sinds de sixties ontstaat er in de VS weer een contestatiebeweging. Je ziet het nog niet, maar het hangt in de lucht: je voelt het, je ruikt het. Dat stemt me wel hoopvol."

Met 'The Evening of My Best Day' zoekt u aansluiting bij de traditie van protestzangers als Bob Dylan, Woody Guthrie en Curtis Mayfield. Maar nog nooit heeft een lied een oorlog gestopt, een dictator verjaagd, een politiek systeem omvergeworpen.

"En toch geloof ik dat songs een verschil kunnen maken. Net als een ontmoeting, een gesprek, een cartoon, een betoging, een T-shirt met een radicale slogan... Al die kleine dingen dragen bij tot een bewustwordingsproces. Toen Neil Young in 1970 'Ohio' schreef, nadat de National Guard tijdens een protestmars tegen de Vietnam-oorlog vier studenten had neergeknald, gingen velen plots inzien wat voor een gevaarlijke president Richard Nixon wel was. Het had dus wel degelijk impact. Hoeveel? Dat valt moeilijk te zeggen: we zullen nooit weten wat er zou zijn gebeurd had Young dat nummer niet geschreven. Maar als 'Ugly Man' een controverse uitlokt of discussies teweegbrengt, ben ik al in mijn opzet geslaagd. Want momenteel is er in de Amerikaanse samenleving nauwelijks ruimte voor debat: je hoort alleen de stem van de rechterzijde. De media worden immers gecontroleerd door grote corporaties als Clear Channel of persmagnaten als Rupert Murdoch, die zelfs geen moeite meer doen om hun Republikeinse sympathieën te verbergen. Dat merk je aan de berichtgeving. Toen in maart de straten van San Francisco overspoeld werden met vredesdemonstranten, haalde dat geen enkele voorpagina. Maar drie zielige patriotten die naast een Amerikaanse vlag hun steun betuigden aan de oorlog tegen Irak, kregen wèl alle aandacht.

"Ach, vergeleken met de afschuwelijke beleidsdaden die Bush Jr. al heeft verricht, is het niet eens zo radicaal te zeggen dat hij een hufter is. Maar door een standpunt in te nemen inspireer je mensen die niet goed weten hoe ze met de situatie om moeten gaan. De grote massa is trouwens machtiger dan je denkt: als morgen tien procent van de bevolking beslist niet langer naar Clear Channel-stations te luisteren, stevent dat netwerk af op een financiële ramp."

'Little Mysteries' gaat niet alleen over de frauduleuze verkiezingsoverwinning van Bush, maar ook over hebzucht en terreur. In welke mate heeft 11 september het collectieve bewustzijn van de Amerikanen veranderd?

"Zij die de aanslagen pleegden, hebben veel meer bereikt dan ze ooit hadden kunnen vermoeden. Want de Republikeinen hebben de paniek bij de bevolking zo systematisch gevoed dat ze, onder het mom van terreurbestrijding, allerlei wetten konden aannemen die onze elementairste rechten en vrijheden aan banden leggen. Angst woelt in mensen vaak een reactionaire reflex naar boven. Dat verklaart waarom de regering onrechtvaardige oorlogen zoals die tegen Irak en Afghanistan wist door te drukken. Wat echter niet veranderde, was het bandeloze koopgedrag van de doorsnee-Amerikaan. Ha, het volk is gewoon slecht geïnformeerd en kan maar niet begrijpen waarom overal ter wereld anti-Amerikaanse gevoelens oplaaien. Pas als je het land verlaat en bijvoorbeeld naar Europa reist, ga je inzien hoezeer de arrogantie van onze machthebbers als beledigend wordt ervaren."

In 'Tell Somebody' stelt u pertinente vragen over de dubbele moraal van politici, de dubbelzinnige rol van de media en het wezen van de democratie. Maar u haalt ook uit naar de zogenaamde Patriot Act.

"Die wet, aangenomen na 11 september, is een vrijbrief voor de CIA om waar ook ter wereld Amerikaanse staatsburgers op te pakken en voor onbepaalde tijd op te sluiten, zonder dat ze hoeft te motiveren waarom. Wie van terroristische activiteiten wordt verdacht, heeft zelfs geen recht op een advocaat. Het soort willekeur dus dat ook wordt gehanteerd door de tirannen die we beweren te bestrijden. Maar een democratie is alleen die naam waardig als ze, zelfs in tijden van tegenspoed, protest tolereert. In dat opzicht is die van de VS er beroerd aan toe: dissidente stemmen worden tegenwoordig systematisch het zwijgen opgelegd. Nog een geluk dat Bush en zijn kompanen niet al te pienter zijn. Die rijke redneck fucks zijn gemeen, maar ook dom. En net doordat hun methoden zo doorzichtig zijn, maken we nog een kans."

In 'Mink Coat at the Bus Stop' hekelt u een samenleving die steunt op egoïsme en onverschilligheid.

"Hmm, die arrogante houding tegenover de armen is een onmiddellijk gevolg van het sociale beleid dat momenteel in de VS wordt gevoerd. Veel politici zijn zo rijk en wereldvreemd dat ze niet eens beseffen hoeveel ellende ze met hun beslissingen aanrichten. Vorig jaar kreeg mijn moeder een zware beroerte en sindsdien heeft ze intensieve verzorging nodig. Maar door een recente hervorming in de sociale zekerheid hebben gepensioneerden, als ze ziek worden, nog slechts recht op een eenmalige tussenkomst van de ziekteverzekering van 1.500 dollar. Kun je je voorstellen wat voor verstrekkende gevolgen dat heeft? In L.A. vind je tegenwoordig bedelaars op iedere straathoek, maar de autoriteiten doen alsof die onzichtbaar zijn. In een rijke stad als Los Angeles wordt iemand die de bus neemt al als arm beschouwd. Door woorden als 'arm' en 'rijk' te gebruiken, maken we een kunstmatig onderscheid tussen 'hen' en 'ons'. Zo scheppen we afstand, versterken we de illusie dat we met andermans problemen niets te maken hebben. Vandaar mijn pleidooi voor meer respect en mededogen. Want onverschilligheid leidt ertoe dat mensen doodgaan."

Is de popsong wel het geschikte medium om zulke complexe problemen aan de kaak te stellen?

"Pfff... Ik wil geen manifest te schrijven, hoor. Ik probeer bij het publiek gewoon een bepaalde emotie los te weken. Mijn plaat gaat over de invloed die al die dingen op mijn eigen leven hebben gehad. Liedjes zijn belangrijk omdat ze de geest sterken en het optimisme voeden. Wie hoop heeft, is tot vrijwel alles in staat. Net daarom zing ik in 'The Evening of My Best Day', een nummer waarin ik met enkele jeugdtrauma's afreken: 'Look ahead, the sky is almost blue.' Het is niet per se waar, maar ik heb het voor mezelf beslist. Niets is magischer dan het vermogen droefheid in hoop om te zetten."

'La mort... ce n'est pas fini', stelt u in 'Bitchenostrophy'. Gelooft u in een hiernamaals?

(aarzelt) "Geloven is veel gezegd. Ik ben er nog niet helemaal uit, bevind me nog volop in een leerproces. Ik vermoed, ik hoop dat onze individuele identiteit wordt opgenomen in zoiets als een collectieve eenheid. De idee dat alles blijft duren, staat ook centraal in 'A Tree on Allensford': alles maakt deel uit van weer andere dingen, waardoor niets of niemand ooit sterft."

In de loop van uw carrière hebt u met jazzgroten als Joe Henderson en Charlie Haden samengewerkt. Voelt u zich aangetrokken tot de vrije vorm?

"Ik hou van popsongs maar ben niet echt een popzangeres. Het ligt niet in mijn aard tweemaal na elkaar hetzelfde te doen. Misschien verklaart dat waarom ik me intuïtief tot jazzmuzikanten aangetrokken voel. Alles wat ze doen, is eerlijk, doorvoeld en gebonden aan Het Moment. Mocht ik mezelf herhalen, dan zou het artificieel overkomen: ik zou me een bedriegster voelen. Dus huur ik goede begeleiders in die ervoor zorgen dat mijn songs iedere avond een andere gedaante aannemen zonder dat hun structuur verwatert. Zeker, ik ben veeleisend, maar toch hecht ik vooral belang aan spontaneïteit. Alles staat of valt met het juiste gevoel."

Toen u onlangs zei dat u 'nog niet verslagen' was, doelde u op uw weerbaarheid als burger. Maar slaat die uitspraak ook op uw positie als artieste die weldra vijftig wordt?

"Ik geloof van wel. Mijn cd heet niet toevallig The Evening of My Best Day. Ik besef dat dit mijn beste dagen zijn: het gaat me in alle opzichten voor de wind. tegelijkertijd voel ik de avond van mijn leven langzaam naderbij komen. Je weet nooit wat je te wachten staat, dus stel ik mijn verwachtingen niet al te hoog. Maar ik zie de toekomst zeker niet somber tegemoet."

De cd The Evening of My Best Day van Rickie Lee Jones is uit bij V2.

'Mocht ik mezelf herhalen, dan zou ik me een bedriegster voelen''Ik gebruik bewust het woord 'revolutie', omdat ik weet dat het de machthebbers irriteert'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234