Zaterdag 04/04/2020

'Niets of niemand houdt mijn moeder tegen'

Na twee jaar cel is er hoop voor Joelia Timosjenko, de Oekraïense ex-premier en boegbeeld van de Oranjerevolutie. Europa wil een cruciaal associatieverdrag pas ondertekenen als het regime haar straf ongedaan maakt.Koen Vidal had in Kiev een exclusief gesprek met Timosjenko's dochter Jevgenia.

Op de stoep van Chresjtsjatik, de belangrijkste winkelstraat van Kiev, staat een tentenkamp waar tientallen mensen bivakkeren uit protest tegen de opsluiting van Joelia Timosjenko. De ex-premier en boegbeeld van de Oranjerevolutie werd twee jaar geleden veroordeeld tot zeven jaar cel. De rechter was van mening dat Timosjenko haar macht had gebruikt voor 'misdadige doeleinden'.

Het is een vreemd beeld. Voor de blingblingvitrines van Benetton, Apple Store, Diesel en Sony zitten Joelia-aanhangers bij hun witte tenten op kampeerstoeltjes een potje koffie te zetten. Nieuwsgierige voetgangers die halt houden, krijgen een update over het proces en de gezondheidssituatie van Timosjenko. "Het gaat slecht met haar", zegt een wat oudere maar vinnige vrouw. "Ze kampt met een zware hernia en werd overgeplaatst naar een gevangenisziekenhuis buiten Kiev. Ze kan haar bed niet meer uit."

De vrouw neemt me bij de arm en troont me mee naar enkele grote borden. Naast rode 'Free Yulia'-affiches hangen tientallen foto's van Timosjenko die handen schudt met andere groten der aarde: Angela Merkel, Vaclav Havel, José Manuel Barroso, Herman Van Rompuy, Vladimir Poetin. "Kijk, de wereld staat aan onze kant", zegt de vrouw.

Wat ze zegt is juist: zowel de Europese Unie en de Verenigde Staten als alle mogelijke mensenrechtenorganisaties protesteerden tegen de veroordeling en spraken over een showproces waarmee president Viktor Janoekovitsj zijn belangrijkste tegenstander wil kraken.

"Maar we geven niet op", zegt het dametje. "Joelia's dochter Jevgenia zet het gevecht voort." Ze wijst naar een andere reeks foto's waarop te zien is hoe Timosjenko's dochter geflankeerd wordt door een soortgelijke reeks wereldleiders: opnieuw Merkel, Hillary Clinton en - opvallend - Wilfried Martens, die op meerdere foto's staat. "Jevgenia is als haar moeder: ze geeft nooit op!"

Lege stoel

Enkele uren later ontmoeten we Jevgenia Timosjenko (33) in het hoofdkwartier van haar moeders partij. Zachte stem, zachte handdruk. Scherp gekleed. Ze leidt ons eerst naar het ruime kantoor waar moeder Joelia haar belangrijke gasten ontving. Krakend parket, veel donkergroen leer, een lange vergadertafel en een leeg bureau waarop een foto van Jevgenia staat, het enige kind. "Mama's bureau. Het is al twee jaar niet meer gebruikt en haar stoel wacht op de dag dat ze wordt vrijgelaten."

Jevgenia heeft liever dat we het gesprek voortzetten in haar werkkantoor. Het wordt een opmerkelijk interview met een jonge vrouw die nooit in de politiek had willen stappen, maar sinds de veroordeling van haar moeder in het brandpunt van de nationale en internationale actualiteit terechtkwam. Deze wat verlegen, op de London School of Economics geschoolde filosofe, houdt tegenwoordig toespraken over heel de wereld en lobbyt bij wereldleiders en topdiplomaten om druk uit te oefenen op president Janoekovitsj.

Tijdens onze ontmoeting zal Jevgenia geen moeite doen om haar boosheid en bezorgdheid te verbergen. "Wat wil je? Ik blijf in de eerste plaats haar dochter. Mama's toestand is de jongste maanden niet verbeterd. Ze ziet enorm af van haar hernia. Ze brengt haar dagen door in een ziekenhuisbed. Er staat dag en nacht een camera op haar bed gericht en ze wordt afgeluisterd. Sinds haar arrestatie, twee jaar geleden, mocht ze nog niet in de open lucht. Bovendien krijgt ze geen adequate medische behandeling. Haar dokters kregen van hogerhand een verbod om haar beter te maken. Ze werden gedwongen om een document te ondertekenen waarin staat dat mijn moeder in goede gezondheid verkeert en geen therapie nodig heeft. Als de dokters niet snel ingrijpen, is er een aanzienlijk risico dat ze heel haar leven gehandicapt zal blijven.

"Ze is ook erg eenzaam. Ik ben een van de weinigen die haar kunnen bezoeken. Haar vrienden en partijgenoten mogen haar niet ontmoeten. Ook Europarlementariërs die haar gezondheidssituatie willen verifiëren, krijgen geen toelating. Zelfs ambassadeurs en andere diplomaten moeten maanden wachten op toelating. Telefoneren mag ze niet."

De beelden van de aan bed gekluisterde Joelia Timosjenko gingen de wereld rond. Voor president Janoekovitsj groeide de zaak uit tot een pr-ramp. Jevgenia: "Waar is die man mee bezig? Voor de ogen van de hele wereld gedraagt hij zich als een brutale schurk. Internationale waarnemers hebben kunnen vaststellen dat mijn moeder tijdens haar overbrenging van de gevangenis naar het ziekenhuis werd gefolterd. Kun je je dat voorstellen? Een president die zijn vrouwelijke opponent laat afslaan? Janoekovitsj wil mijn moeder mentaal breken. Blijkbaar heeft hij zo'n persoonlijke wrok tegen haar dat hij bereid is om wat nog rest van zijn geloofwaardigheid op te offeren. Deze zaak zal als een boemerang in zijn gezicht terechtkomen. Heel de wereld ziet hem nu in zijn ware gedaante: een brutale folteraar die voortdurend liegt en domme beslissingen neemt. Mijn moeder daarentegen is populairder dan ooit. Voor Oekraïne en de rest van de wereld is zij een martelaar die bereid is om zich voor haar land op te offeren."

Toenadering met Europa

Jevgenia Timosjenko beseft dat de kans reëel is dat haar moeder de komende weken vrijkomt. Op 28 november moeten de Europese Unie en Oekraïne een associatieverdrag ondertekenen dat in verregaande politieke en economische toenadering voorziet en waarvan alle partijen in Oekraïne zeggen dat het een absolute must is. Alles wijst erop dat Europa niet zal ondertekenen zolang Timosjenko in de gevangenis zit. De druk op de president om zijn rivale vrij te laten, is nog nooit zo groot geweest.

Jevgenia: "Ik ben hoopvol, maar voor ons is dit opnieuw een bizarre periode. We weten dat er onderhandeld wordt over een vrijlating, maar de Oekraïense regering houdt ons angstvallig buiten de gesprekken. Het is duidelijk dat de ondertekening van het associatieakkoord een unieke kans biedt om mijn moeder vrij te krijgen, zodat ze eindelijk adequate gezondheidszorg kan krijgen. Dat is momenteel onze prioriteit. Mijn moeder gaat ermee akkoord om tijdelijk naar Duitsland overgebracht te worden voor medische behandeling.

"Maar natuurlijk hoopt ze daarna zo snel mogelijk naar Oekraïne terug te keren. Ze is niet van plan om zich in het buitenland te verbergen. Als ze dat had gewild, had ze dat al veel eerder kunnen doen. Daarom zouden we ook aan de EU willen vragen om niet enkel naar een humanitaire oplossing te zoeken waardoor haar leven gered wordt, maar er ook voor te ijveren dat ze op termijn al haar politieke rechten terugkrijgt. We weten dat de Oekraïense regering weigert daarop in te gaan. Janoekovitsj is bang voor mijn moeder en wil verhinderen dat ze kan deelnemen aan de presidentsverkiezingen van 2015."

Het blijft opvallen. De manier waarop Jevgenia het ene moment als een politieke campaigner praat en daarna weer gewoon dochter wordt. "Of ik niet in alle stilte droom van een rustig leven met mijn moeder en vader in Duitsland of Groot-Brittannië? Neen, want ik weet dat mijn moeder dat nooit zal willen. Echt, ze is een speciaal geval. Uniek in de geschiedenis van Oekraïne. Een sterke persoonlijkheid en enorm moedig. Ik spreek niet alleen als haar dochter, maar ook als Oekraïner. Ik ben nog nooit zo iemand tegengekomen. Het maakt niet uit of ze nu in de oppositie, de regering of in de gevangenis zit. Ze blijft vechten en niets of niemand houdt haar tegen.

"Wat ze de afgelopen anderhalf jaar te verduren kreeg, is onvoorstelbaar. Ze zat in een kooi, werd geslagen, werd door haar vroegere bondgenoten verraden, ging tweemaal in hongerstaking, raakte buiten bewustzijn. Er waren zo veel kritieke momenten. De donkerste tijd van ons leven. Maar ze weet dat de mensen in haar geloven en ze voelt zich verantwoordelijk voor wat er momenteel in Oekraïne gebeurt. Dat typeert haar. Ze heeft zich altijd meer verantwoordelijk gevoeld voor het Oekraïense volk dan voor haar eigen familie of geliefden. Voor u is dat misschien een vreemde gedachte, maar ik ben ermee opgegroeid.

"Natuurlijk waren er momenten dat ik het daar moeilijk mee had. Toen mijn moeder voor de tweede maal in hongerstaking ging, voelde ik me verschrikkelijk. Zeker toen de hongerstaking enkele weken aansleepte en haar gezondheid zienderogen achteruitging. Ze bracht haar leven in gevaar en ze wist het. Maar tegelijk begreep ik haar als geen ander. Al vanaf het moment dat ze in de politiek stapte, besefte ik dat mijn moeder offers moest brengen, ten nadele van haarzelf én haar familie."

Met dank aan Martens

Toch is er iets waarvan Jevgenia nooit had gedacht dat het ooit zou gebeuren. Op het moment dat haar moeder in de cel belandde, werd ze zelf het politieke strijdtoneel opgeduwd. Een jonge vrouw die veel liever in de schaduw van haar beroemde moeder had willen blijven, kwam plotseling in de schijnwerpers terecht. "Ik had weinig keuze. Sinds mama in de gevangenis zit, word ik overal uitgenodigd om over haar te gaan spreken en haar vrijlating te bepleiten. Maar politiek is mijn ding niet. Voor een groot publiek speechen: het is voor mij echt een verschrikking. Ik hou er niet van en ik zal er ook nooit van houden. Maar het is mijn plicht. Ik moet het doen."

Ze geeft toe dat dit onverwachte bestaan ook wel mooie momenten oplevert waarop ze beseft dat dit een unieke periode in haar leven is. "Als er voor mij iets positief is aan deze nachtmerrie is, dan is het dat ik veel ongelofelijke mensen heb mogen ontmoeten. Angela Merkel. Hillary Clinton. Een buitengewone eer. Ik ben hen dankbaar voor hun hulp.

"Maar weet u wie ik het meest dankbaar ben? Wilfried Martens. Ik vind het verschrikkelijk dat hij overleden is. Martens was een dierbare vriend. Onze partij is gelieerd aan de Europese christendemocraten van de EVP, waarvan Martens voorzitter was. Onmiddellijk na de arrestatie van mijn moeder vloog hij naar Kiev om ons te steunen. Hij moedigde me aan om op het voorplan te treden en op alle mogelijke fora voor de vrijlating van mijn moeder te vechten. Hij deed dat op de zachte, maar bevlogen manier die hem kenmerkte. 'Verlies geen tijd en wees niet bang', zei hij me. 'Je moet gaan campaignen. Op alle mogelijke manieren. Je zult dat uitstekend doen. Je hebt niets te verliezen.' Hij was iemand die geen onrecht kon verdragen. Zijn innerlijke kracht en zijn vechtlust maakten grote indruk op mij. Hij heeft ons tot aan zijn dood bijgestaan. Mijn moeder heeft vorige week vanuit haar cel een condoleancebrief geschreven. Ze vindt het verschrikkelijk dat ze hem voor zijn dood niet meer heeft kunnen bezoeken."

E-mails te grabbel

Vanaf het moment dat zij net als haar moeder een high profile figuur werd, besefte Jevgenia Timosjenko dat ook zij pesterijen en aanvallen van politieke tegenstanders moest verwachten. "Je weet dat ze je vroeg of laat zullen treffen, maar als het dan gebeurt komt het toch wel hard aan. Mijn privéleven, zelfs de intiemste details ervan, werd onlangs te grabbel gegooid."

Ze doelt op een website die begin 2013 op het internet verscheen en waarop al haar e-mails te vinden waren. Netjes gerangschikt in verschillende categorieën: mails naar advocaten, berichten aan vrienden, amoureuze mails. "Ik was woest en deed al het mogelijke om die site van het net te halen. Tevergeefs. Uiteindelijk heb ik me erbij neergelegd. Ik troostte me met de gedachte dat mijn moeder en haar gearresteerde medestanders het veel erger te verduren hebben dan ik. Zij die de mails openbaar maakten, hadden waarschijnlijk gehoopt dat ze sporen van corruptie en illegale miljardendeals zouden vinden. Ik heb ze moeten teleurstellen. Blijkbaar is het voor deze corrupte kliek moeilijk te vatten dat anderen het spel wél eerlijk spelen. Ze wilden me beledigen en vernederen. Maar dat is ze niet gelukt."

Wie verantwoordelijk was voor de cyberaanval? Moeilijk te zeggen omdat niet alleen de presidentiële entourage, maar ook vroegere bondgenoten de familie vijandig gezind zijn. Zelfs ex-president Viktor Joesjtsjenko, die andere grote figuur van de Oranjerevolutie, keerde zich tegen de Timosjenko's.

"Vrienden hebben ons verraden. Het dieptepunt was uiteraard het moment dat Joesjtsjenko tijdens het proces tégen mijn moeder getuigde en eiste dat ze zwaar gestraft zou worden. Voor de zoveelste maal stak hij mijn moeder een mes in de rug. Wij weigerden op de beschuldigingen van Joesjtsjenko in te gaan. 'Ik wil niet dat dit het proces wordt van de Oranjerevolutie', zei mijn moeder. Dat was zeer belangrijk voor haar: dit kafkaiaanse proces mocht de Oranjerevolutie niet kapotmaken. De ideeën van die omwenteling blijven cruciaal voor de toekomst van het land."

Explosie van vrijheid

De Oranjerevolutie en alles wat daarmee te maken heeft: voor dochter Timosjenko is het bijna iets sacraals. "Door de Oranjerevolutie zal Oekraïne nooit meer hetzelfde zijn. We beleven nu misschien wel een heropflakkering van het autoritarisme, maar het is onmogelijk om de klok terug te draaien. Die revolutie was gericht tegen een corrupt systeem van een kleine groep politici en zakenlui die de rijkdom van het land wil monopoliseren. Het is die strijd waarvoor mijn moeder in de politiek is gestapt. Dat is de spirit van de Oranjerevolutie.

"Ook ik stond tijdens die magische dagen op het Vrijheidsplein. We begonnen met een kleine groep en enkele weken later waren er miljoenen mensen. Die explosie van vrijheid en patriottisme, dat was ongelofelijk. Tijdens speeches stond ik naast mijn moeder op het podium. Duizenden mensen scandeerden haar naam. Telkens als ik haar in het ziekenhuis bezoek, zegt ze me dat ze meer dan ooit aan die momenten terugdenkt. 'Al die inspanningen waren de moeite waard', vertelde ze me vorige week. 'Ook wat ons nu overkomt, zal niet voor niets zijn.'"

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234