Vrijdag 03/12/2021

Niet verhuren om niet te verzuren

Reset vindt zijn oma misschien een wat moeilijke naam. En wat kunstenaar Gert Robijns met haar huis in Borgloon doet, zag ze nog niet. Hij vertelt het haar wel als hij haar bezoekt in het rusthuis. Waar nu nog twee originele muren overblijven, verschijnt straks een nieuw huis, gewoon 10 centimeter verder. Later komt er kunst in. 'Dit is een project tegen verzuring.'

De gps brengt je overal naartoe, de snelste weg leidt je even de taalgrens over en via suikerdorpje Oreye en langs Bar Nefertiti passeer je dorpjes die Horpmaal, Heks en het onvermijdelijke Kuttekoven heten. En dan dus Borgloon, maar beter Gotem: het dorp waar Jozef Robijns en Maria Verhaeren op oudejaarsdag van 1950 hun intrek namen in een huisje.

Hun zoon Gilbert was drie toen, en 22 jaar later zou hij vader worden van een jongen die Gert heette. En iedereen bleef Gotem trouw. Tot Gert kunstenaar werd en uitweek naar Brussel en naar Antwerpen en naar New York en naar Charleroi.

En tot hij toch terugkeerde: in 2012, toen Maria, weduwe ondertussen, te oud was om nog alleen te wonen en naar een rusthuis in Borgloon te verhuizen, kocht Gert dit huis. En dook in wat hij de 'Bibliotheek der Ideeën' noemt.

Iedereen ziet alles

Zwaarder kan leemgrond niet aan je nieuwe schoenen kleven dan hier. Er staat een oude pruimenboom in de tuin en op woensdagochtend schijnt de zon hier ongelooflijk en warm. Dat wordt een buiteninterview, op twee houten bakken (misschien zat er ooit fruit in, misschien bouwmateriaal), met zicht op wat nog is van wat het huisje van Jozef Robijns en Maria Verhaeren was: twee muren. De voorgevel, zonder ramen en deur. Een blanke zijgevel. Verder zie je bekisting waar beton in zal kunnen. Er liggen funderingen. En hoog tegen de binnenmuur rest nog de kluis van het huis. "Er zit niks meer in", glimlacht Gert Robijns (42). "Maar die kluis zat daar niet zomaar. Naast het raam. Als er al iemand in zat, zou je dat vanop straat kunnen zien."

Dit is een zo'n dorp waar iedereen alles ziet. Waar de buren, op nummer 123, elke dag buiten zaten en de passanten bekeken. Waar Jozef en Maria ongetwijfeld hetzelfde deden. Ze woonden er, ze kenden er iedereen, ze zagen alles. Gotem, deeltje van Borgloon, volle Limburgse fruitstreek.

Zijn Assos-wielerbril vertoont cementspatten en op zijn website (resethome.be) kun je zien waarom: op 16 april werden de funderingen gegoten. Daarnet stond de kunstenaar nog te kloppen tegen de gevel. Hij doet alles, zoveel mogelijk dan toch, zelf. Voor een project dat, kort gezegd, erop neerkomt dat het huis van zijn oma en opa ooit een kunstwerk wordt. En dan plaats zal geven aan kunst en kunstenaars en mensen die willen denken over projecten, aan schrijvers misschien, aan mensen met een creatief project.

Robijns haalt er Day for Night bij, een boek over zijn kunst, waarin hij al bladerend probeert uit te leggen hoe dit idee ontstond. "In 2003 bouwde ik de collectie van het M HKA na in zwart-wit, ik ontkleurde de werkelijkheid ervan en zette er eigen werk in: een pooltafel in zwart-wit met daarbij een klankband van rollende biljartballen", zegt hij. Het was een manier om iets te zeggen over materialiteit en immaterialiteit, vertelt hij. En dan was Het dorp, veel jaren later, een volgende stap. Na deze tussenstap: in Delicious, een openluchttentoonstelling in Sint-Truiden, was Robijns een van de negen deelnemende kunstenaars. Voor een bushok legde hij een auto op zijn dak en in het bushok een beeld van een dode hond. "Maar de auto werd door bezoekers snel rechtgezet", glimlacht hij. "Ordnung muss sein. Burgemeester Ludwig Vandenhove zat daarmee verveeld en wilde iets rechtzetten, al had ik daar niet zoveel zin in."

Toch kwam Het dorp: de reconstructie van Robijns' geboortedorp Gotem op de oude luchthaven van Brustem. "We hebben de mond vol over Europa, maar voor veel mensen in deze streek zijn de mensen van het dorp verder al vreemden. Door mijn dorp te 'verkopen' aan Sint-Truiden, wilde ik een verhaal brengen over onthechting. 'Wat komt dat dorp hier doen?'Die vraag."

Kleiner dan het dorp is dit huis. "Mijn oma was mentaal nog super in orde, maar ze was niet meer mobiel", zegt hij. "En er was nooit in het huis geïnvesteerd om ervoor te zorgen dat ze perfect kon gedijen met de nodige voorzieningen. Dat heeft ook met nalatigheid te maken. Als een kind terminaal ziek is, gaan we alles doen om het leven te redden. Terecht. Maar als iemand 90 is, vinden we het evident om dat niet meer te doen. Oma moest nu naar een rusthuis, maar voor haar is dat een gedwongen situatie. Tot vier jaar geleden kon ze met de auto rijden, nu is haar actieradius helemaal beperkt. En we aanvaarden dat we mensen ongelukkig samen dwingen in een soort van Center Parcs."

Een foto herinnert aan Maria Verhaerens laatste dag in dit huis: kerstavond 2012. Je ziet houten lambriseringen, lang geleden vernieuwd behangpapier, een houdertje voor de kranten tegen de muur en een prentje met Jezus. Zij in de gang, misschien wel haar letterlijk laatste 'gang' in wat haar huis was.

"Dan gaat het meestal zo: oké, we moeten het huis zo snel mogelijk verkopen, want hoe langer het blijft staan, hoe minder waard het is. Maar op dat moment was ik zelf bezig in Knokke met een project dat Make. Sleep. Wake heette, en dat zette me aan het denken: ik koop het huis van mijn oma, ik maak het vooraan dicht en open het naar achter, zet het eerst in sleep-fase die als een ontsmetting aanvoelt. En nadien komt er weer een wake-fase."

Het dorp verplaatste hij tien kilometer verderop. Het huis van zijn oma, op die twee muren na, amper 10 centimeter. Dat legt hij uit. "Als kind woonde ik hier

500 meter verderop. Als ik van mijn oma iets meekreeg voor thuis, verstopte ze dat in drie zakjes. Dat had met de mentaliteit van de oorlog te maken, met wantrouwen. Niemand mocht iets zien. Door dit huis 10 centimeter te verplaatsen, zoek ik het conflict op. Aan de ene kant zorgde de koop van het huis voor haar mentale rust, aan de andere kant verontrust ik haar door erin te snijden."

Dat conflict komt ook uit de eigen worsteling: pa Gilbert Robijns was militair, moeder Gilbert Vanroye verpleegster. "Dat je zoon dan kunstenaar wil worden, is niet evident.

"Kijk, logisch was dat dit huis een beetje opgeknapt zou worden, met goedkope isolatie en dubbele ramen en dan verhuurd zou worden aan een familie. Dan had dit huis economisch nut. Ik heb de familie gevraagd of iemand interesse had en dat was niet zo. Bij de bouwaanvraag heb ik meteen gezegd wat mijn bedoeling was. Ook mijn oma, die ondertussen nog niet kwam kijken, vertel ik alles wat ik doe. 'Je doet ermee wat je wil', zei ze altijd. En ze wilde me de huissleutel geven, maar die wilde ik dan weer niet. Zo heeft zij nog altijd het idee dat ze hier altijd toegang heeft."

Er zitten veel boodschappen in Reset. Eén: "De gemeenschap in het dorp voelt zich wel betrokken en zal zich vragen stellen. Mijn vader is nog niet komen kijken. Misschien vinden ze dit wel 'erg'. Maar heeft iemand in dit dorp ooit al een monument voor zijn grootouders gezet?" Een ander: "Ik heb iedereen van de familie die zaken uit het huis laten halen die ze interessant vonden. Veel meer dan een lelijke tv en een paar bruikbare dingen waren dat niet. Uit wat overbleef heb ik spullen geselecteerd en behouden. Delen ervan heb ik overgeplaatst en tentoongesteld in een galerij in Veurne. Je zou het voor 50 euro aan de Kringloopwinkel kwijt kunnen, maar ik vind het dan fijner om elementen als stoelen, tabletten, kledij en glasservies te laten herleven in een nieuwe setting. Dit project geeft veel terug."

Nog een element: "Alles is van iedereen, dit huis is van de familie maar ook van de omgeving. Door te doen wat ik nu doe, raak ik die omgeving ook en de verbondenheid met mijn grootmoeder. We hadden het kunnen verhuren, maar door dit te doen, verrijk ik de omgeving en zal het veel beter renderen."

Want dit, dat is dus wanneer 'Wake' ontstaat. Waar Jozef en Maria Robijns-Verhaeren ooit woonden, in de tuin met een boomgaard waar Gert zijn opa plaagde door koorden rond zijn motoculteur te spannen ("hij was dan twee uur bezig met die knoopjes los te maken, want iets doorknippen en weggooien kon hij niet"), waar dus al die herinneringen zitten, groeit straks een nieuw gebouw. Als een sarcofaag met herinneringen. Maar ook als een plek waar nieuwe kunst kan ontstaan. De 90-jarige Italiaanse kunstenaar Gianfranco Baruchello, ooit bevriend met Marcel Duchamp, zal hij hier uitnodigen. Net als Luc Tuymans, die overigens de schaduw van het gebouw zal inschilderen op het nieuwe gebouw. Met Tuymans gaat hij lang terug, de band blijft, al wil hij niet te veel uitpakken met die naam. Toch: "Dit moet een presentatieplek of een denkplek worden. Een plek die onthecht."

Een plek ook die 'de vreemde' naar Gotem haalt, naar Borgloon, naar Limburg.

Doen en denken

Gert Robijns woont hier niet. Zijn domicilie is in Brussel, zijn atelier ligt in Charleroi. Maar dat hij eerst naar Het dorp en dan naar dit huis terugkeerde, vindt hij logisch. "Het dorp wilde ik teruggeven aan mijn grootvader, nu kom ik hem hier heel vaak tegen tijdens de werkzaamheden. Hij is een heel groot voorbeeld voor me. Hij had een ongelooflijke humor en een ongelooflijke warmte. Hij verbond mensen.

"Daarom is dit project er voor mij ook een tegen de verzuring. Een nobel verhaal met een nieuw perspectief. Het verhaal van 'rien ne va plus' is vandaag constant aanwezig in Vlaanderen. Met die idee zijn we een hele nieuwe generatie aan het opvoeden, een generatie die geen enkele zin voor risico en avontuur nog zal hebben. Waar zijn we dan mee bezig? Ik ga regelmatig met wielertoeristen rijden, met WTC Bevingen, ook daar zie ik wat geldingsdrang kan veroorzaken. Afgelopen weekend sloten we zelf een autobestuurder in, die arme man wist niet meer waarheen en plots begon een aantal van ons hem uit te schelden. Ik ben meteen teruggedraaid. Daar wil ik niks mee te maken hebben. Ik zeg dat die mannen vaak 'we hebben een helm op, maar dat is niet omdat ze op ons schieten'. Echt: ik vind New York humaner dan deze streek. Als je niet van hier bent, word je veel moeilijker aanvaard.

"Natuurlijk loopt er veel fout en is het systeem niet altijd goed. Maar als kunstenaar wil ik me wel verzetten tegen een partij als N-VA, die er alleen in geïnteresseerd is mensen hersendood te maken. Ik heb er niks tegen hoor, kies gerust voor alles wat Vlaams is. Maar wees dan consequent: ga dan niet naar de Dominicaanse Republiek op vakantie, eet geen pita en koop geen zetels uit Italië. Je zal wel zien dat er niet veel meer overblijft."

Reset is een project in wording. De ruwbouw moet klaar zijn in september. Volgend jaar deze tijd zou Gert Robijns willen openen. Al komen er altijd nieuwe ideeën die plannen kunnen doen verschuiven. "Als ik met de pikeur bezig ben op de muren, zegt de buurman: 'Harde beton, hè.' En hij geeft gelijk. Maar ik zit dan ook in te hakken op de maatschappelijke structuren. En ik geloof in denken, maar ook dat denken uit doen komt. Letterlijk: na-denken. Veel werk van me is al ontstaan uit misverstanden. Daarom hou ik niet van puur conceptuele kunst. Net zomin als kunst die enkel uit de buik komt. Het kan voor mij alleen als combinatie van denken en doen."

Reset van Gert Robijns is te volgen via resethome.be

Werd in 1972 geboren in Sint-Truiden.

Studeerde aan de Hogeschool Sint Lukas Brussel en deed daarna onderzoek aan de Jan van Eyck Akademie in Maastricht.

Maakt sculpturen, video's en installaties, maar in zijn uiteenlopende oeuvre staat de interactie met de toeschouwers centraal.

Had al solotentoonstellingen in Museum M in Leuven, Stella Lohaus Gallery Antwerpen en het M HKA.

Maakte naam met Het dorp, zijn geboortedorp dat hij als een schilderkunstige kartonnen maquette inplantte op de verweerde en overwoekerde militaire startbaan in Sint-Truiden.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234