Donderdag 22/04/2021

'Niet stemmen levert een nieuwe Ahmadinejad op'

In Iran worden vandaag presidentsverkiezingen gehouden. 'Vrij en eerlijk is het kiesproces niet, maar als Rowhani wint, is het signaal aan het regime toch duidelijk', zegt Brits oud-diplomaat en Iran-kenner Michael Axworthy.

Een democratisch proces kan de stembusgang vandaag niet worden genoemd: alleen de kandidaten die de goedkeuring kregen van de Raad van Wachters mochten naar de gunst van de kiezer dingen. En aldus vielen lieden als oud-president Rafsanjani bij voorbaat af. Individuen als Mir Hossein Mousavi, de grote kanshebber bij de vorige stembusgang (2009), dingen evenmin mee. Net zoals tal van andere prominenten staat Mousavi onder huisarrest. Bovendien zit het Iraanse politieke systeem dusdanig ineen dat het laatste woord altijd bij de Opperste Leider ligt, ayatollah Ali Khamenei.

Waarom zou je dan nog gaan stemmen?

Michael Axworthy: "Dat is inderdaad een groot dilemma voor veel Iraniërs. Niet alleen werden veel kandidaten geweigerd, bovendien heeft de laatste presidentiële stembusgang hen geleerd dat de meeste stemmen achter je naam krijgen niet meteen betekent dat je ook wint. Er is volgens mij toen wel degelijk gesjoemeld met de resultaten. Maar tegelijk weten veel burgers wat het betekent om de verkiezingen te boycotten. Dat is precies wat Mahmoud Ahmedinejad in 2005 aan de macht heeft geholpen. Een herhaling daarvan willen velen toch vermijden, zelfs al kan hij persoonlijk natuurlijk niet meer meedingen.

"De ervaring met president Khatami (1997- 2005) leerde bovendien dat het staatshoofd weinig echte macht heeft, en zeker ook minder dan hij zelf toen had gedacht. Tegelijk mag je de impact van die periode niet onderschatten. Dit hervormingsgezinde staatshoofd heeft dan de eigen agenda niet kunnen doordrukken, maar heeft wel ontzettende verwachtingen geschapen bij een groot deel van de bevolking, vooral bij jongeren en vrouwen. Bovendien is de participatie aan de politiek sinds die tijd ook breder. De nieuwe generatie van journalisten, bloggers en activisten die toen is opgestaan, kan je niet meer wegdenken uit het maatschappelijke leven. Sinds Khatami president was, zijn veel meer vrouwen politiek actief en schoven de verplichte hoofddoeken erg naar achteren. Met andere woorden: weinig macht staat niet gelijk aan geen."

Khatami en ook Rafsanjani gaven de hervormingsgezinde kiezers het advies om voor Rowhani te stemmen. Daarvoor heeft ook die andere gematigde kandidaat, Mohammed Reza Aref, zich uit de race teruggetrokken. In welk opzicht zal Rowhani het verschil maken?

"Rowhani is de man die als Iraans onderhandelaar over het kernprogramma wist te voorkomen dat de kwestie naar de VN-Veiligheidsraad ging en dat er sancties werden uitgevaardigd. Aangezien Ahmedinejad zijn toezeggingen later terugdraaide, zijn die sancties er nadien gekomen, met verpletterde gevolgen voor de economie. Dat is uiteraard de kwestie die mensen het meest bezighoudt. Rowhani heeft in het laatste tv-debat ook openlijk kritiek geuit op de huidige onderhandelaar (en kandidaat), Jalili. "Al onze problemen komen hieruit voort : we hebben niet genoeg inspanningen geleverd om te voorkomen dat het nucleaire dossier werd doorgeschoven naar de VN-Veiligheidsraad. Dat de centrifuges draaien (om uranium te verrijken, CV) is goed, maar alleen op voorwaarde dat het de levens en de welvaart van mensen even goed gaat." Een dergelijke openlijke kritiek over een zo belangrijke kwestie hebben we nooit eerder gezien."

Betekent dit dat als Rowhani wint er een akkoord komt over het Iraanse kernvraagstuk?

"Wat Rowhani zou kunnen doen, gesteld dat hij het haalde, hangt uiteraard af van de ruimte die hij van de Opperste Leider Khamenei krijgt. Maar sowieso ben ik daar optimistisch over. Als het akkoord er niet komt, dan heeft dat eerder met een westerse onverzettelijkheid te maken. Iran zal bereid blijken om meer inspecteurs toe te laten of onder supervisie uranium te verrijken, maar een totale stopzetting van het kernprogramma is niet haalbaar. Daarop moet het Westen dus wel terugkomen."

Khamenei heeft persoonlijk opgeroepen om vooral te gaan stemmen. Hoe hoog moet de opkomst zijn om succesvol te zijn?

"65 à 70 procent. Lager dan 60 is weinig aanvaardbaar. Maar sowieso denk ik dat er een tweede ronde nodig zal zijn, op 21 juni. De kans dat een kandidaat meteen de helft van de stemmen haalt, acht ik niet erg groot."

Acht u een herhaling van de tragische gebeurtenissen van 2009 en 2010 mogelijk, indien er opnieuw aantijgingen komen van electoraal gesjoemel?

"Ik denk niet dat de kans op een nieuwe Groene Revolutie groot is. Geen enkele kandidaat, ook Rowhani niet, spreekt de kiezer in dezelfde mate aan als Mousavi dat toen deed. Bovendien is niemand de repressie vergeten waarmee het regime terugsloeg. Er is nu meer controle, men leunt sterker op de Revolutionaire Garde en de Basiji-militie dan toen. Het systeem is autoritairder geworden wegens nog minder populair."

Michael Axworthy is de auteur van het deze lente verschenen Revolutionary Iran, a history of the Islamic Republic. In Nederlandse vertaling verscheen in 2009 Iran, een culturele geschiedenis.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234