Woensdag 28/10/2020

Niet langer getreurd

Het leven dwingt ons voortdurend tot afscheid nemen. Maar behalve voor de dood bestaan er amper afscheidsrituelen op maat. Barbara Raes (39), gewezen artistiek leider bij Vooruit, wil daar met haar 'Werkplaats voor niet-erkend verlies' iets aan doen.

Een gat in de markt. Dat vond een directeur van mijn voorstel. Want hij moest toch zo veel mensen ontslaan. Met dat voorstel zou hij de boodschap wel kunnen vergulden. Stel je voor!" Barbara Raes schatert wanneer ze terugdenkt aan een van de voorbereidende fases van wat nu haar 'Werkplaats voor niet-erkend verlies' is geworden en die deze week is gelanceerd onder de vlag Beyond the Spoken.

Maar dat de behoefte aan nieuwe manieren om 'alledaags' afscheid en verdriet te verteren erg groot is, daar is de voormalige artistiek leider bij Vooruit zeker van. Bijna iedereen loopt rond met een rugzak onverwerkt verdriet of onverteerd afscheid. "Ik ben ervan overtuigd geraakt dat een afscheidsritueel dan wel geen oplossing voor verlies biedt of therapie vervangt, maar je wél op weg zet om te herstellen van klein of groot afscheid en zo die rugzak minder zwaar maakt", zegt Raes.

Want het valt haar op hoe mensen die maar blijven vullen door snel-snel over allerlei afscheid heen te walsen. "Verdriet moet je privé houden. Dat was vroeger niet zo. Je mocht bij de bakker huilen wanneer je iemand had verloren. Kun je je dat nu nog voorstellen? We zijn een soort collectieve intelligentie en taal over hoe je met verlies omgaat kwijtgeraakt. Verdriet wordt geprivatiseerd, rouw gemedicaliseerd. Daardoor vinden we de manieren niet om doorleefd 'adieu' te zeggen."

Maar die manieren bestaan wel en hebben mensen altijd geholpen bij verlies. Raes: "Het is helemaal geen toeval dat afscheidsrituelen al eeuwen over de hele wereld en door alle religies heen dezelfde structuur volgen en zeer vaak de elementen aarde, lucht, vuur en water bevatten. We vertrouwen geliefden toe aan de aarde of de zee, planten bomen om ze te gedenken, of verbranden iets waar we afscheid van nemen. Door met die structuur en die ingrediënten te werken kun je een stukje genezen. Het verzacht de overgang naar je nieuwe levensfase als ex, als weduwe, als degene die nu geen werk meer heeft."

Zoals Tom en Ann, een koppel met een dochter dat uit elkaar ging. Ze gingen vaak wandelen. Vlak voor de scheiding hebben ze onder begeleiding van Raes een wandeling als afscheidsritueel gemaakt. Halverwege zijn ze gestopt en hebben ze een vuur gemaakt waarin ze datgene hebben verbrand dat ze wilden loslaten. Daarna hebben ze voor elkaar en in aanwezigheid van hun dochter hun intenties voor de toekomst uitgesproken en zijn ze elk één kant uit gewandeld. De één vergezeld van de dochter, de ander door Raes.

Verkeerde mentaliteit

"Zij vormde het evenwicht en gaf ons de moed om het te doen en het te menen", getuigt Ann. "Zij zag ons verdriet en droeg ons door het ritueel heen. We zijn overtuigd dat onze scheiding zacht is verlopen dankzij de tijd die we konden nemen om er bewust mee om te gaan en het verdriet te laten bestaan."

Ook wie met een afscheid zit dat jaren geleden misliep, kan dat alsnog doen. Raes: "Het is bijzonder hoe goed dat werkt. Er is veel moed voor nodig, maar je kunt perfect iemand na twintig jaar opnieuw begraven."

Stilstaan bij verlies en er de tijd voor nemen, dat past echter niet in het tijdsgewricht dat dicteert dat je sterk moet zijn en moet doorgaan. Raes: "Met die mentaliteit is iets heel erg mis, want wie geen balans vindt tussen verleden, heden en toekomst wordt ongelukkig. Om gelukkig te zijn, moet je goed afscheid kunnen nemen en net dat zijn we verleerd."

Ze zegt het met stelligheid. De energieke moeder van twee met een passie voor dans is zich dan ook niet toevallig gaan verdiepen in de kunst van het afscheidnemen. Op haar tiende verloor ze zelf haar vader. "Daar heeft het zeker mee te maken. Ik ben al vroeg in mijn leven met eindigheid en hoe daarmee om te gaan geconfronteerd. En ik voel me niet oncomfortabel bij de dood. Ik ken het."

Anderhalf jaar geleden nam Raes ook afscheid van een carrière in de kunstensector, haar droomjob. "Ik ging tegen de vlakte. Burn-out. De kloof tussen mijn eigen waarden en normen en mijn dagelijkse praktijk was te groot geworden. Ik heb mezelf een jaar tijd gegeven. Jobaanbiedingen geweigerd en op de tast iets nieuws gaan zoeken."

Als vanzelf kwam Raes uit bij de dood. Ze volgde een opleiding uitvaartbegeleider, maar ergerde zich meer dan ooit aan de armoedige manier waarop sommige uitvaarten worden vormgegeven. "Het is allemaal zo vlak. Beige. Alles is beige. In crematoria ben je vaak een nummertje dat afgehandeld wordt. Ik ken veel kunstenaars en die hebben wel de woorden, beelden, taal en tools om er een écht ritueel van te maken zodat het afscheid aan je ribben kleeft en ook over jou gaat. Daarom besloot ik samen met kunstenaars weer leven te brengen in hoe we met de dood omgaan."

Intimiteit

Toch liep het nog een beetje anders, door een ingewikkelde examenvraag tijdens een cursus. "Een man vraagt zijn vriend ten huwelijk en die zegt 'ja', maar het homohuwelijk is nog niet gelegaliseerd. Een jaar later wel, maar de man is gestorven. De vriend wil tijdens een herdenkingsdienst zijn gestorven man alsnog symbolisch huwen. Maar zijn nieuwe vriend is erbij. Wat een soep!" (lacht) "Toen besefte ik hoe ingewikkeld onze samenlevingsvormen geworden zijn. En hoe er daardoor nog veel meer kantelmomenten en adieus zijn waarbij we veel behoefte hebben aan manieren om dat te erkennen, vorm te geven en te benoemen. Vandaar mijn keuze voor niet-erkend verlies, en niet alleen voor begrafenissen."

Ook haar eigen afscheid van haar vorige carrière lukte pas dankzij zo'n ritueel. "Je wilt erkenning voor dat verlies. Zo'n ritueel, waarbij idealiter anderen zijn betrokken, geeft je dat."

Zo kreeg de vrouw die een dubbele borstamputatie moest ondergaan van zes vriendinnen verschillende soorten massages in een ritueel voor de operatie. "Eerst zoek ik uit waar iemand afscheid van neemt. In dit verhaal was dat een stuk intimiteit, seksualiteit, esthetiek. Dat probeer je te vatten en je betrekt er andere mensen bij die dat met je vastnemen en je ondersteunen terwijl je het achterlaat, loslaat."

Doorslaggevend daarbij zijn symbolen en hier kiest Raes resoluut voor kunstenaars. Persoonlijke voorwerpen die iets betekenen spelen een rol, zoals te klein geworden zwembandjes bij een 'groeifeest' voor een kind dat zeven jaar wordt. Maar het zijn de kunstenaars die extra diepgang bieden omdat ze het onzegbare kunnen vatten.

De vrouw die de borstamputatie moest ondergaan, kreeg een wit lint waarop een artieste een ode aan haar door een vriendin borduurde. Voor de operatie kreeg ze het als een 'miss' om haar bovenlijf gedrapeerd, waarna ze het opgerold meenam naar het ziekenhuis als een hoogstpersoonlijke witte rol verbandgaas. Of voor een nieuw samengesteld gezin maakte een kunstenaar een speciale taart met honderd kaarsen, de optelsom van al hun leeftijden.

Perfecte vernieuwers

Dankzij de inbreng van de artiesten slaagt Raes erin weg te blijven van het etherische, zweverige. "Bijna niemand hier in het Westen hangt nog één religie of één vorm van spiritualiteit aan. We zijn allemaal een uniek patchwork van waarden en visies. Net daarom zijn kunstenaars de perfecte vernieuwers om voort te borduren op de universele elementen van afscheid nemen en zo mensen door hun verdriet dragen."

Voor haar eigen rol daarin zoekt ze wel nog een naam.

"De woorden 'begeleider' en 'ritueel' zijn zo stoffig. Maar het houdt me nu wel minder bezig dat ik geen duidelijke titel heb, iets waar ik na mijn vertrek uit de cultuursector veel moeite mee had. Ik onderzoek dit thema voor KASK (Hogeschool Gent), maak en begeleid afscheidsrituelen maar ben in 2018 ook curator van Theater aan Zee. Het loopt door elkaar en heeft geen naam.

Het belangrijkste is dat ik mijn deel kan doen om de collectieve taal van afscheid nemen terug te vinden, via op maat gemaakte rituelen die mensen met elkaar delen. Hoe ik mezelf als werkende mens benoem, maakt me niet meer uit. Al schrok ik wel toen ik vernam dat Beyond the Spoken als onderneming onder 'wichelaars en prostituees' valt. Het beste bewijs dat we afscheid nemen niet kunnen benoemen.'" (schaterlach)

www.beyondthespoken.eu

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234