Dinsdag 18/05/2021

Niet-fascistische korenvelden

Het is de schuld van intellectueel links dat men woorden als 'magie', 'dienen', 'heersen', 'vaderland' of 'trots' niet meer mag gebruiken

oals de onovertroffen Zak zowat elke week op deze plaats illustreert, lijkt het debat tussen rechts en links iets voor licht-ontgoochelde achtenzestigers, bobo's die blij zijn dat ze in het geglobaliseerde heden de lekkere Kaapse wijnen niet meer hoeven te boycotten. Vandaag ontploffen de bommen op Londense metrostellen wel of juist niet en stelt men zich op CNN en BBC World opgewonden de vraag of het een hoax is of toch een mislukte aanslag. Die vraag lijkt niets van doen te hebben met het ideologische dilemma van deze rubriek dat, naar men zegt, in de Wende van 1989-1990 in de lucht boven Wall Street is opgelost, maar alles met de clash of civilizations die Bush en consorten zo graag in het Al-Qaeda-geweld willen zien.

Na 11 september oordeelde een belangrijk deel van Europees links onmiddellijk dat Amerika nu oogstte wat het gezaaid had, te weten: armoede en onderdrukking, bijvoorbeeld in Afghanistan, en het gewelddadige verzet daartegen. Zoals onder meer de Nederlandse opiniemaker Paul Scheffer en de Nederlands-Britse auteur Ian Buruma al vaker hebben opgemerkt, geeft het geen pas om de fundamentalistische terreur uitsluitend te wijten aan de economische uitbuiting van het Oosten. Zonder in het andere uiterste te willen vervallen, lijkt het niet meer mogelijk om in de 'war on terror' blind te blijven voor de metafysische motoren, die gesmeerd worden met oriëntalisme en occidentalisme, Jihad versus McWorld.

Dat men dan enige kostbare alinea's zou wijden aan een doctoraat over een obscuur Duits cineast, zoals in wat volgt, lijkt in deze tijden dan ook minstens wereldvreemd en misschien zelfs onverantwoord. Dat is echter schijn. Buruma en co-auteur Avishai Margalit geven in hun vorig jaar verschenen Occidentalisme aan dat uitgerekend het door Al-Qaeda beleden antimodernisme Europese wortels heeft: ze noemen onder meer de Brits-Amerikaanse dichter T.S. Eliot, maar gaan het vooral in Duitsland zoeken, met onder meer de auteur Theodor Fontane en een hele reeks Duitse romantici. En inderdaad: voor een gründlich antimodernisme kan men weliswaar ook in Frankrijk terecht, maar wellicht zijn dergelijke debatten van de laatste decennia vooral in Duitsland het hevigst en het meest publiek geweest. In het uitstekende, tot nadenken stemmende Verloren zonsondergangen. Hans Jurgen Syberberg en het linkse denken over rechts in Duitsland schrijft de Nederlandse historicus en filosoof Guido Goossens de grillige geschiedenis van het Europese revolutionair-conservatieve gedachtegoed, en gaat hij na hoe reactionaire impulsen in antimodernistische sentimenten kunnen overlopen.

Hans Jurgen Syberberg is nu bijna volslagen vergeten, maar werd niet geheel onterecht ooit de "James Joyce van de Nieuwe Duitse cinema" genoemd. Naast Syberberg worden ook Rainer Werner Fassbinder, Werner Herzog, Volker Schlöndorff en Wim Wenders tot de teutoonse nouvelle vague gerekend en wie het rijtje bekijkt, beseft meteen dat Syberbergs monumentale epen (met onder meer een 23 uur durende cyclus met als titel De graal) in de gemiddelde filmencyclopedie zullen moeten onderdoen voor veel bekendere titels als Die Ehe der Maria Braun (Fassbinder), Nosferatu (Herzog), Die Blechtrommel (Schlöndorff) of Der Himmel über Berlin (Wenders). Toch overtuigt Goossens' proefschrift de lezer moeiteloos van het belang van de maker van onder meer Hitler - Ein Film aus Deutschland, een vierdelige film uit 1977 van maar liefst 410 minuten, die door de schrandere Amerikaanse critica Susan Sontag ooit "een van de grote kunstwerken van de twintigste eeuw" werd genoemd. Er bestaat een VHS-versie van die film, maar het verbazingwekkende, megalomane experiment is ook helemaal gratis op Syberbergs website te bekijken (weliswaar in een klein QuickTime-venstertje). Wie de eerste, kosmische beelden van deel één over zich heen laat komen, voelt al dat er iets bijzonders te gebeuren staat. Off-screen zegt iemand in de eerste minuten van de bezwerende beeldenstroom dat de democratie de oorzaak is van alle twintigste-eeuwse ellende. De ernst van de grote woorden is alomtegenwoordig. Het lijdt geen twijfel: dit moet inderdaad een film uit Duitsland zijn. Bij het zien van deze film zou Woody Allen zin krijgen om Polen binnen te vallen.

Ik verwijs naar een veel geciteerde uitspraak van een personage in het fantastische Manhattan Murder Mystery (1993): "I can't listen to that much Wagner. I start getting the urge to invade Poland." Het is precies van dat soort uitspraken dat Wagner-fan Syberberg woest wordt: volgens Goossens probeert Syberberg met zijn werk nu net alle waardevolle, Duitse kwaliteiten en culturele tradities die door het fascisme zijn besmet "te herontdekken, van zijn smet te zuiveren en aldus terug te winnen" - en Wagner, die zeer door Hitler werd bewonderd en dus tot vandaag verdacht blijft, is daar het beste voorbeeld van. Het is de schuld van intellectueel links dat men woorden als 'magie', 'dienen', 'heersen', 'vaderland' of 'trots' niet meer mag gebruiken, terwijl zij toch de Duitse cultuurgeschiedenis hebben bepaald. In Hitler zegt een acteur tot een buikspreekpopversie van Hitler het zo: "Jij hebt ons de zonsondergangen afgepakt, zonsondergangen van Caspar David Friedrich. Het is jouw schuld dat we geen korenveld meer kunnen zien, zonder aan jou te denken [...] Het is jouw schuld dat we de trots van onze herbergen hebben verloren, door gemakzuchtige fastfood-restaurants verdreven, uit angst van de mensen dat ze nog zouden kunnen houden van hun beroep en van iets anders dan geld." In zijn pamflet Die freudlose Gesellschaft (1981) noemt de cineast "de nieuwe kaste van de aalgladde, zichzelf gemakzuchtig antifascist noemende linksen van de publieke opinie" dan ook zijn grote thema. Het zijn zij die het ware Duitse kind met het fascistische badwater hebben weggegooid: "Links establishment, nogmaals. Het is een ziekte, het intellectuele kankergezwel, de pest van onze eeuw, en ik voel me er zelf niet geheel vrij van. [...] De linkse intellectuelen heulen met de macht."

In zijn studie, die veel te grondig en veelkantig is om er in dit bestek afdoend verslag van te kunnen doen, traceert Goossens Syberbergs grieven terug naar de grote artistieke debatten in het Duitsland van de vorige eeuw, met onder meer veel aandacht voor het zogenaamde 'expressionisme-debat', dat ook bekend staat als 'de Brecht-Lukacs-controverse'. Zoals Goossens nauwgezet aantoont is Syberbergs project, de bevrijding van het zogenaamde 'irrationalisme' (Lukacs' term voor de lijn Nietzsche-Wagner-Heidegger) uit de gevaarlijke, verstikkende associatie met het nazisme, echter niet goed gelukt. In de rest van zijn goed gedocumenteerd (zij het soms echt wat slordig en repetitief) boek gaat hij nog in op de relatie met Wagner, met de Duitse filosoof Ernst Bloch en andere 'conservatieven' die in Duitsland veel stof hebben doen opwaaien (theatermaker Botho Strauss, bijvoorbeeld). Syberbergs latere antisemitische uitspraken, die hem compleet zouden isoleren (ook van Sontag, bijvoorbeeld), verrassen Goossens minder dan gedacht: hij ziet wel degelijk een continue evolutie in het werk van de wonderlijke, provocatieve, ijdele cineast, die vandaag het risico loopt "te eindigen als een soort Ridder van de Droevige Figuur [...] in een niche van het world wide web".

Dat gebrek aan aandacht is jammer want Goossens bewijst dat Syberbergs reactionaire kritiek op lui links niet alleen de 'nieuwe onoverzichtelijkheid' (de term is van de filosoof Jürgen Habermas) in het westerse ideologische landschap kan verhelderen, maar ook het werkelijke belang van de immer complexe links-rechts-tegenstelling in een geglobaliseerde wereld onderstreept. Of, zoals de acteur het heengaan van Duitsland verwijt aan de pop Hitler: "Een heel volk heeft opgehouden te bestaan, in de diaspora van de geest en de elite. De nieuwen werden ontworpen, ontwikkeld, de nieuwe mens is een feit. De pest van het materialisme heeft getriomfeerd in oost en west. Proficiat." Men hoeft het niet met hem eens te zijn om te beseffen dat Syberberg ook vandaag nog een en ander te vertellen heeft.

Bert Bultinck

Site: www.syberberg.de

Guido Goossens, Verloren zonsondergangen. Hans Jurgen Syberberg en het linkse denken over rechts in Duitsland

Amsterdam University Press, Amsterdam, 444 p.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234