Woensdag 08/12/2021

'Niet enkel leraars doen aan amateurtheater'

Voor de 65ste keer strijden vanaf morgen gedurende enkele weken zes Vlaamse toneelkringen voor het Koninklijk Landjuweel, de begeerde en prestigieuze prijs binnen het amateurcircuit, die in 1922 werd geïnstalleerd door Herman Teirlinck.

Brussel / Eigen berichtgeving

Wilfried Eetezonne

De inzet van de prijs is vooral een constante kwaliteit. Die is ook zeer hoog, stelt Paul Houwen, commissielid en woordvoerder van het Koninklijk Landjuweel, in weerwil van de algemene opvatting. Want het programma van het Landjuweel oogt ambitieus. Onder de zes stukken zien we Shakespearebewerkingen van Peter Verhelst en Dirk Tanghe of titels als Les Liaisons Dangereuses en Don Juan keert terug uit de oorlog.

Hoewel ze vaak nog namen hebben als 'Kunst en vreugd' of 'Willen is kunnen', werden de amateurtheatergezelschappen onlangs ontzuild, onder impuls van minister Bert Anciaux, waardoor ze nu onder één neutrale koepel vallen. "Maar van verzuiling was op artistiek vlak al lang geen sprake meer, hoor", zegt Houwen. "De voorbije twintig jaar werden zowat alle stukken gespeeld door alle toneelkringen. Een stuk als Equus van Peter Schaffer werd ook opgevoerd door de katholieke zuil. Soms zelfs met naaktscènes. Misschien dat er hier en daar nog een dorpspastoor is die er rode oortjes van krijgt, maar eigenlijk is die tijd toch al lang voorbij."

Als hij het vertelt, doet Paul Houwen dat met een fijn glimlachje om de lippen. Iets wat je wel vaker ziet bij iemand die over een passie praat. Meermaals neemt hij de zin 'liefde voor het theater' in de mond. Een liefde die door heel wat Vlamingen actief wordt bedreven. Niet enkel door mensen die in hun vrije tijd de planken opgaan, ook veel professionelen doen vaak een uitstapje in het amateurcircuit. Beroepsacteurs vinden er niet alleen een springplank naar het regisseursvak, het is vaak een aardige bijverdienste voor wie tussen twee contracten in zit.

Volgens cijfers zijn er in Vlaanderen tussen de 800 en 900 toneelkringen actief. Een ruwe schatting, want elk jaar verdwijnen er of komen er nieuwe bij, en niet alle gezelschappen zijn geregistreerd. Die cijfers dateren al wel van vijf jaar geleden, maar Houwen noemt het niettemin een unicum in de wereld.

Waar komt die Vlaamse drang om toneel te spelen vandaan?

Dat is redelijk mysterieus. Bij mijn weten is het nog nooit onderzocht. Wat is die drang en waarom hou je van iets? In Nederland zijn er ook zo'n 800 gezelschappen, maar daar is de bevolking natuurlijk veel groter. Het zijn niet enkel de acteurs die dat hebben. Decorbouwers, naaisters, elektriciens, die allemaal met dezelfde motivering hun vrije tijd opofferen om een stuk te brengen. Het is een groot sociaal-cultureel gebeuren. Neen, het zijn niet allemaal leraren die in een toneelkring zitten. In onze bestanden zitten allerlei beroepen."

Al ten tijde van de rederijkers werden landjuwelen uitgereikt. "Toen al een prestigieus gebeuren, want men reisde behoorlijke afstanden om dat mee te maken. Nu zijn er nog kringen die rechtstreeks afstammen van die rederijkerskamers en die dan prachtige namen hebben als Jezuss met der Balsemblommen in Gent."

Na de Eerste Wereldoorlog wilde koning Albert I iets doen voor de Vlamingen. "Omdat ze zo goed gevochten hadden", klinkt het enigzins cynisch. Het was Herman Teirlinck, in 1922 adviseur en lesgever aan het hof, die voorstelde om de traditie van het Landjuweel weer in te voeren, wat cultuurverheffend zou werken en op die manier kon het algemeen Nederlands verspreid worden.

"We worden nu nog vrij actief gepatroneerd door het hof. In ons programmaboekje staat een portret van het koninklijk echtpaar en op de proclamatie is er altijd wel een gezant van het hof aanwezig. Elk jaar is er een receptie op het paleis."

Dat klinkt allemaal nogal oubollig.

"Die opmerking had ik verwacht. Het is inderdaad zo dat het Landjuweel een oude tante aan het worden was. De juryleden waren vaak van hogere leeftijd, wat historisch zo gegroeid was en we kregen van het veld veel kritiek daarop. Met onze nieuwe voorzitter Stefan Vancraeynest zijn we echter bezig met een facelift en een serieuze verjonging. Dit jaar bestaat de jury, behalve de drie commissieleden, uit vier externe leden, onder wie de regisseur van het stuk dat het jaar voordien won. Dat is een stuk interessanter voor de kringen."

Van die 800 kringen zijn er maar twintig die zich kandidaat hebben gesteld voor de wedstrijd.

"Het amateurtheater wordt dan ook op verschillende niveaus beoefend. Aan de top staan er enkele, die zeer behoorlijk theater brengen. Ik denk dan aan bekende kringen als Streven uit Mortsel of het Zwevegems Theater. Aan de andere kant heb je de grootste groep die puur voor de couleur locale spelen. Tussen die twee polen heb je een zeer groot middenveld van kringen die het eveneens heel goed doen. Men weet ook dat de lat bij ons zeer hoog ligt. Er is geen kring die met een dijenkletser zal meedoen aan het Landjuweel. De top onder de kringen spiegelt zich aan het beroepstheater en steekt dat zelfs naar de kroon."

Haalt die grote onderste divisie niet het hele niveau naar beneden?

"Zij brengen het toneel van onder de kerktoren. Vaak in het dialect en ze gebruiken alle technieken om het publiek te vermaken. Wij hebben daar zeker geen probleem mee, maar het is de publieke opinie die alles in een pot gooit, terwijl je het amateurtheater niet kunt vereenzelvigen met alléén die vorm van theater."

U moet wel blij zijn dat er in Antwerpen over gedacht wordt om amateurs toe te laten op de Bourla-planken

"Voor de kringen is dat inderdaad goed nieuws. Al was het maar voor het prestige van ooit eens in zo'n zaal te kunnen spelen. Voor het Landjuweel denk ik niet dat het interessant is. Wij moeten steeds een jaar op voorhand een cultureel centrum kunnen vastleggen dat zich zeven zaterdagen op rij wil en kan vrijhouden. De finalisten krijgen ook nog eens twee dagen voor hun voorstelling om hun decors te kunnen opstellen, wat uiteraard nodig is, omdat zij niet de uitrusting hebben om met hun productie te reizen. Trouwens, een zaal vinden voor amateurs is niet altijd eenvoudig. Men botst vaak op een betonnen muur."

Omdat er op hen wordt neergekeken?

"Vooral door een aantal culturele centra gebeurt dat nog. Je mag daar nog enkel naar cultuur kijken, maar niet aan cultuur doen. Terwijl ze toch gebouwd zijn om een kans te geven aan lokale kunstenaars. Nu worden amateurgezelschappen gedwongen in achterzaaltjes van cafés te spelen. Het is dan vaak moeilijk om uit die vestzakzaaltjes te geraken."

De finale van het Koninklijk Landjuweel loopt van 20 januari tot en met 3 maart in het CC Mozaïek in Kortessem met de volgende groepen: het PACT met Fat Men in Skirts van Nicky Silver (20/01), Het Hasselts Toneel met De Canadese Muur van Herman Brusselmans en Tom Lanoye (27/01), Toneel Heverlee met Romeo en Julia van Peter Verhelst (3/02), Kunst en Vreugd Hooglede met De Feeks Getemd? van Dirk Tanghe (10/02), het Gorse Toneelgezelschap met Don Juan keert terug uit de oorlog van Odön von Horvath (17/02) en Theater Krakeel met Les Liaisons Dangereuses door Christopher Hampton (24/02). De uitreiking vindt plaats op 3 maart. Info en kaartjes: 011/37.93.30

'De lat ligt bij ons zeer hoog'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234