Maandag 27/01/2020

Opinie

Niet de rechtspopulisten zijn het gevaarlijkst, wel het traditionele midden dat plots ferme taal uitslaat

Abdul Halim al-Attar, de Syrische vluchteling die pennen verkocht in de straten van Beiroet en hulp kreeg via crowdfunding. Beeld AP

Tommy Wieringa kreeg de Libris Literatuurprijs 2013 voor Dit zijn de namen, een migratieroman over een groep illegale vluchtelingen.

We herinneren ons de Syrische vluchteling die pennen verkocht in de straten van Beiroet. Op een dag kwamen er foto's van hem in omloop waarop hij met zijn slapende dochtertje over zijn schouder pennen in de lucht hield. Een IJslandse man in Noorwegen zag de foto's, begon een actie op Twitter en haalde in zeven dagen bijna 200.000 euro op voor de Syriër, gedoneerd vanuit 116 landen. Waren de donateurs deze vluchteling in Beiroet tegengekomen, dan zou geen van hen een pen van hem hebben gekocht, maar visueel drama vermenigvuldigd met veilige afstand verzachtte het hart en bracht ze tot hun machteloze daad van tot niets verplichtend engagement.

Fortuin is een roulettetafel met zestig miljoen vakjes - het kogeltje viel ditmaal toevallig in het vakje waar Abdul Halim op stond. Een getal als zestig miljoen is onbevattelijk, maar voor dat ene verhaal, die ene geschiedenis kunnen we meegevoel opbrengen. Abdul Halim begint nu een pennenwinkel in Beiroet en leeft nog lang en gelukkig met zijn zoon en dochter, maar overal elders gaat de massale vlucht onverminderd door.

Tommy Wieringa. Beeld Karoly Effenberger

Wanneer ik in New York ben, bezoek ik altijd Ellis Island. Het is een zorgeloos tochtje met de ferry van Battery Island naar het eilandje in de monding van de Hudson. Daar kwamen tussen 1892 en 1954 twaalf miljoen immigranten aan, vooral uit armenhuis Europa. Italiaanse vaders die met hun gezin werden herenigd bij de 'kissing gate', kusten hun kinderen uitbundig maar wisselden nauwelijks een woord met hun echtgenote. Joden daarentegen kusten alles en iedereen, alsof ze een oneindige voorraad kussen bezaten en die onmiddellijk wilden opgebruiken.

In het museum op het eiland dat aan deze periode is gewijd, kun je luisteren naar talloze verhalen tussen wanhoop en geluk. Tijdens mijn laatste bezoek beluisterde ik een geluidsopname van een bejaard dametje dat lang geleden uit Oekraïne vluchtte en vertelt hoe ze als meisje met het hele gezin in de VS aankwam per schip. Alle gezinsleden werden toegelaten tot het nieuwe land, behalve de moeder. Bij de medische controle werd een zwart vlekje op haar tong geconstateerd, wat kon duiden op een ziekte. Ze werd teruggestuurd naar haar land van herkomst. Tachtig jaar later horen we een stem breken. "We hebben haar nooit meer teruggezien", zegt de oude vrouw, wier tranen die van een meisje zijn.

In 2013 ontvlucht de familie Al-Sedar Syrië vanwege het geweld. De vader krijgt asiel in Nederland. Daarmee heeft hij het recht om ook zijn familieleden te laten overkomen. Het hele gezin wordt toegelaten, behalve dochter Ola. Zij is op het moment van de aanvraag negentien, wat volgens de Immigratie- en Naturalisatiedienst reden is om haar de toegang tot het land te ontzeggen.

De Vreemdelingencirculaire zegt: "De biologische kinderen (minderjarig en meerderjarig) behoren niet langer tot het gezin van de hoofdpersoon indien de gezinsband als verbroken kan worden beschouwd." Bedoeld wordt: als een kind getrouwd of financieel onafhankelijk is. Maar dochter Ola woonde thuis en was voor haar levensonderhoud afhankelijk van haar vader. Ze behoort zonder enige twijfel tot het gezin met de vijf kinderen, waarvan zij de pech heeft de oudste te zijn. Vier minderjarige kinderen worden toegelaten en één net meerderjarig kind niet. De boosaardige ambtelijke willekeur is onverdraaglijk. De smet van een meisje dat alleen achterblijft in Libanon is niet een zwart vlekje op haar tong, maar het feit dat ze een jaar te oud is.

Nederland in het bijzonder en Europa in het algemeen heeft in de vluchtelingencrisis gezicht verloren, al deed Jean-Claude Juncker in september zijn best om er weer wat kleur op te brengen. Zijn State of the Union in het Europees Parlement was een dappere poging om een humaan en tolerant Europa te laten zien, waarop het zicht door bureaucratische hindernissen en rechtspopulistische tendensen een beetje was zoekgeraakt. Ook tijdens zijn rede roerden ze zich, de parlementariërs van UKIP en Lega-Nord - commotie en gekrakeel zijn immers hun politieke beginselen - maar Juncker wees ze superieur terecht: "Ik versta u, maar wat u zegt is onzin."

Zij zaaien niets dan angst en haat, betoogde de voorzitter van de Europese Commissie. De gevolgen van het mensbeeld dat ze verspreiden zijn in Europa goed te zien. De Hongaarse verslaggeefster die naar migranten schopt, de Hongaarse politie die brood gooit naar Syrische vluchtelingen, de brandende asielzoekerscentra in Duitsland en de opgehitste menigten die in Nederland betogen tegen diezelfde centra; manifestaties van courante sentimenten ten aanzien van niet-westerse vluchtelingen.

Ik verlang soms sterk terug naar de tijd dat nog niet alles mocht worden gezegd, naar het tijdperk dat sommige dingen geen woorden kregen omdat het onbeleefd was om ze alleen al te denken. Wat niet mocht worden gedacht, kon de haag van onze tanden ook niet passeren, en dat had ook wel iets van... ja, beschaving. We leefden min of meer elegant en een beetje angstvallig langs elkaar heen, nog niet opgehitst door de koortslijders van "ik zeg wat ik denk, en ik doe wat ik zeg". De religieuze ziekte was nog niet uitgebroken, de traditionele partijen zaten nog ongeschokt op hun troon, iedereen hield zijn gemak. Toen op 11 september een nieuwe jaartelling begon, werd op de politieke en maatschappelijke omgangsvormen ook de wet van het onherwinbaar verlies van toepassing, wat ik nog het meest betreur.

Het gevaarlijkst in Europa zijn niet eens zozeer de rechtspopulisten, maar de dames en heren van de traditionele middenpartijen die opeens ferme taal zijn gaan uitslaan omdat ze de pijnlijke onderwerpen niet willen laten gijzelen door politieke brandstichters. Zij zijn de ware verantwoordelijken voor de proliferatie van het populisme, omdat ze vergaten te verdedigen waarvoor ze waren aangenomen: standhouden in het midden, het nastreven van consensus en het belijden van het Freundlich sein van Berthold Brecht. Het gedicht Genoegens dat Brecht tegen het einde van zijn leven schreef, eindigt met de belangrijkste woorden die ik ken:
Schrijven, planten
Reizen
Zingen
Vriendelijk zijn.

(De naam van de familie Al-Sedar is uit angst voor het Syrische regime gefingeerd.)

Tommy Wieringa werkt woensdag mee aan The Pursuit of Happiness, een literaire voorstelling van Behoud de Begeerte met ook Rodaan Al Galidi, Gustaaf Peek, Ilja Leonard Pfeijffer, Dimitri Verhulst en Stef Kamil Carlens. De opbrengst gaat naar Vluchtelingenwerk Vlaanderen. 23/12, 20 uur, CC Casino Koksijde.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234