Zaterdag 21/05/2022

NieuwsNobelprijs

Niet coronavaccins, maar onderzoek naar zintuigen beloond met Nobelprijs Geneeskunde

Nobelprijswinnaars David Julius (l) en Ardem Patapoutian. Beeld AFP
Nobelprijswinnaars David Julius (l) en Ardem Patapoutian.Beeld AFP

De Nobelprijs voor de Geneeskunde gaat dit jaar niet naar coronavaccins, maar naar een ontdekking van decennia geleden. De Amerikaanse fysioloog David Julius en de Armeens-Amerikaanse moleculair bioloog Ardem Patapoutian delen de prijs voor hun ontdekking van de receptoren waarmee we druk en temperatuur waarnemen.

Maarten Keulemans

De keuze voor de twee Amerikanen kwam het Nobelcomité prompt op verwijten van wereldvreemdheid te staan. Of het Nobelcomité de afgelopen anderhalf jaar geen wetenschappelijke doorbraken had waargenomen op het gebied van vaccins of virologie, wilde een van de aanwezige journalisten weten. “We kunnen het natuurlijk niet níét over covid hebben.”

Het comité wilde de feestpret echter niet laten bederven. “Het gaat hier om een heel belangrijke en diepzinnige ontdekking’” verdedigde comitélid Patrik Ernfors van het Karolinska Instituut de keuze. “Dit ontsluit echt een van de geheimen van de natuur.”

Hete pepers

David Julius ontrafelde in de jaren negentig hoe zenuwcellen geprikkeld raken door capsaicine, het brandende bestanddeel van pepers. Zo ontdekte hij een kanaaltje in de celwand genaamd TRPV1, dat boven de 43 graden Celsius elektrisch geladen atomen (ionen) doorlaat. De basis voor pijngevoel, bij brandende hitte maar ook bij bijvoorbeeld ontsteking.

Het was de opmaat van een hele reeks vergelijkbare ontdekkingen. Met experimenten met menthol ontdekten Julius en Ardem Patapoutian onafhankelijk van elkaar nog zo’n receptor in de cel, een die reageert op koude: TRPM8. Later zou Patapoutian twee receptoren ontdekken die gaan over het registreren van druk, door met een micropipet op gekweekte cellen te drukken. “Baanbrekende ontdekkingen”, schrijft het Nobelcomité in zijn rapport.

Grote klapper

“We zijn verrast, en vinden dit prachtig”, reageert desgevraagd hoogleraar nierfysiologie Joost Hoenderop (Radboud UMC), die veel met vooral Julius samenwerkte. De ‘grote klapper’ moet zelfs nog komen, voorziet hij. “Momenteel is er een heel nieuwe groep farmaca onderweg die op deze kennis is gebaseerd en waarmee we hopelijk pijn kunnen reguleren. Ik verwacht daar veel van.”

De sensoren die Julius en Patapoutian ontdekten, gaan over veel meer dan pijn en temperatuur alleen. Ook schrikreflexen, bloeddruk en de controle over de blaas hebben uiteindelijk alles te maken met de sensoren.

UMC

Aan het Amsterdam UMC Leukodystrofie Centrum doet kinderneuroloog Nicole Wolf onderzoek naar een van de zeer zeldzame aandoeningen die kunnen ontstaan als een van de poortjes ontregeld raakt. Patiëntjes maken dan geen ‘myeline’ aan, een isolerende stof rond hun zenuwvezels, wat kan leiden tot spasticiteit, oogbewegingsstoornissen en motorische stoornissen.

“Wij komen van de andere kant, vanuit de patiënt. En wij zien wat voor verrassend ziektebeeld er kan optreden als de mechanosensoren van bepaalde cellen door een genetische aandoening verstoord raakt”, zegt Wolf.

Patapoutian hielp mee met het bestuderen van de aandoening. Wolf: “Dat heeft ons toen een enorme boost gegeven.”

Begenadigd spreker

Celfysioloog Jenny van Asbeck werkte enkele maanden als gastonderzoeker in Julius’ lab. “Een vriendelijke, heel benaderbare man, en een wetenschapper pur sang”, kenschetst ze. Een zeer begenadigd spreker bovendien, zegt Hoenderop: “Dat hangt echt aan hem. Iedereen die hem weleens op een congres heeft horen spreken, herinnert zich zijn voordrachten.”

De winnaars ontvangen een erepenning en samen 1 miljoen euro. Hoewel er wetenschapsprijzen zijn met een hogere geldsom, geldt de Nobelprijs nog steeds als het hoogst haalbare in een wetenschappelijke carrière.

Deze Nobelprijzen volgen de komende dagen
• Vandaag: natuurkunde
• Morgen: scheikunde
• Donderdag: literatuur
• Vrijdag: vrede
• Maandag (11 oktober): economie

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234