Maandag 30/11/2020

Niet alleen de PRESIDENT van de TRASH

De analyse klinkt geruststellend: doordat hij grote groepen verweesde arme dutsen om de tuin heeft kunnen leiden, heeft Donald Trump het presidentschap veroverd. Alleen, de analyse klopt niet.

"Ik ben er niet gerust in, professor."

"O, maar ik ook niet. Hij maakt een goede kans om te winnen."

Die 'hij' was Donald Trump, en de dialoog komt uit een nazomerse babbel met socioloog Mark Elchardus. We waren het erover eens dat peilingen typisch opkomende populisten onderschatten. De marges waren te klein om geruststellend te zijn, meenden we.

Sindsdien ging Donald Trump kopje-onder in het ene tv-debat na het andere, beschuldigde een tiental vrouwen hem van handtastelijkheden, bleef hij inzage weigeren in zijn belastingbrief en dreigde hij ermee zijn tegenstrever in de cel te gooien. De bom Trump leek zichzelf tot ontploffen gebracht te hebben. Oef!

Boy, were we wrong...

Na zulke electorale schok trekt zich in de weldenkende gemeenschap een vast ritueel op gang. Beschuldigend wordt gewezen naar de zegevierende populist die hordes argeloze burgers in de val heeft gelokt. Tegelijk wordt de doem uitgesproken over 'onze' samenleving, die bang, racistisch, bejaard is. Dat is een retorisch handigheidje, want eigenlijk wordt juist afstand gecreëerd tussen 'ons' en 'zij' - de arme, bejaarde, racistische heikneuter.

Ook De Morgen heeft weleens een morbide cover gemaakt na de zoveelste verkiezingszege van het Vlaams Blok. Dit keer, na Trump, loopt hoofdredacteur David Remnick van The New Yorker voorop, misschien wel de allerbeste journalist van het allerbeste magazine ter wereld.

Godendeemstering

In zijn stilistisch magnifieke tirade An American Tragedy voorspelt hij: "Dat het electoraat, in zijn meervoud, beslist heeft om te willen leven in Trumps wereld van ijdelheid, haat, arrogantie, onwaarheid en driestheid, zijn minachting voor democratische normen, is een feit dat onvermijdelijk zal leiden tot nationale neergang en pijn op alle mogelijke manieren."

Zo, dat lucht op. Voor alle duidelijkheid: Donald Trump ís een gevaarlijke, onberekenbare kerel. Vele van zijn uitspraken zijn verwerpelijk en vele van zijn plannen zijn - hopelijk - onuitvoerbaar. Maar leert zo'n ritueel van verontwaardiging ons ook iets over wat aan deze stembusresultaten ten grondslag ligt? Eigenlijk niet.

Het voelt goed om dit soort stukken te schrijven, te lezen en te delen, zoals het goed voelt om kaarsjes en knuffelberen achter te laten op een plek waar slachtoffers zijn gevallen. Maar het is ook een vorm van collectieve zinsbegoocheling. Over die kaarsjes: als je geweld te makkelijk 'zinloos' noemt, ontsla je jezelf als samenleving van de zoektocht naar oorzaken en verantwoordelijkheden.

Zo gaat het ook bij vele van die emotioneel hevige brexit- en Trump-analyses. De overwinning van de princieploze demagoog wordt weggezet als een godendeemstering die ons op het kosmopolitische hoofd is gevallen. Het is een democratische natuurramp, waar je als weldenkende part noch deel aan hebt. Het overkomt je.

Klopt het ook? Twijfel.

Alleman racist?

Eigenlijk komen er twee aanvullende verklaringen terug. Eén: xenofobie. Met zijn vele weerzinwekkende verwijten aan "Mexican rapists" en voortdurende associatie van "muslims" met "terrorists" zou Trump inspelen op de rassenhaat die nog altijd intiem woekert in vele blank-Amerikaanse inborsten. De data lijken de analyse te ondersteunen: 58 procent van de blanken stemde op Trump (tegenover 37 op Clinton, volgens de beschikbare exitpolls).

Alleen is er hier een probleem met correlatie en oorzaak. Het is niet omdat je blank bent en stemt op een kandidaat die grossiert in racistische uitspraken, dat bewezen is dat dat racisme je stemgedrag heeft bepaald. Trump haalt maar een procentje meer blanken binnen dan zijn verliezende voorganger Mitt Romney in 2012.

Zonder enige twijfel lopen er in de VS racisten rond die Trump cool vinden. Zonder enige twijfel is ras in de zuidelijke onderbuik van de VS een pijnpunt, waarvan de omvang pas weer met het presidentschap van Barack Obama aan de oppervlakte is gekomen. Maar zijn alle Trump-stemmers racisten? Was het maar zo simpel.

De verkeerde vrouw

Een variant hierop is seksisme als verklaring voor het succes van Trump (of beter: voor de nederlaag van Hillary Clinton). Opnieuw: dat Donald Trump een vunzige seksist is, lijdt geen twijfel. Dat hij een meerderheid van het mannelijke electoraat kon overtuigen (53 procent), klopt ook. Maakt dat van al die mannen dan seksisten? En heeft Hillary Clinton de stembusslag verloren omdat de Amerikaan het hoogste mandaat niet gunt aan een vrouw?

Het klinkt troostrijk, maar de data kloppen niet. Ondanks al die pussy-quotes heeft nog altijd 42 procent van de vrouwen op Trump gestemd: 1 procentje minder dan zijn voorganger!

Als het seksisme van Trump vrouwen al niet overtuigt om 'vrouw' te stemmen, dan moet het zijn dat er wat loos is met die vrouw zelf. De verkiezing van Donald Trump is zonder meer een slechte zaak voor de gelijkwaardigheid van vrouwen. Maar blijkbaar vindt zelfs een doorslaggevende groep vrouwen dat minder erg dan de gedachte dat ze op Clinton moeten stemmen.

Hillary Clinton heeft de verkiezingen niet verloren omdat ze vrouw is. Integendeel. Feministen zullen deze zin moeilijk te verteren vinden, maar toch: Hillary Clinton heeft het zo ver in de kiesstrijd gebracht mede omdat ze vrouw is. Met dat programma, dat profiel en die campagne was ze als man in dit tijdsgewricht niet door de voorverkiezingen geraakt. Net zoals die andere slappe dynastieke favoriet, Jeb Bush, overkwam.

Enkel omdat het ook voor progressieven een goed verhaal leek dat eindelijk een vrouw uitverkoren was voor het machtigste ambt ter wereld, heeft Clinton kunnen standhouden. Er is geen meerderheid van de kiezers die zich verzet tegen de gedachte aan een vrouwelijke president, er is wel een beslissende meerderheid (volgens de Amerikaanse electorale spelregels toch) die meent dat die historische rol niet voor Hillary Clinton was weggelegd.

Buchanan & Trump

Hier komen we bij de tweede verklaring die altijd opduikt. De keuze voor Trump is de boze revanche van de loser op het politieke en economische systeem. Woede en afkeer van de elite zijn zeer zeker drijfveren van de Trump-stem. Maar wordt die afkeer door economische ellende verklaard? Allicht in staten die te lijden hebben gehad onder mijn- en bedrijfssluitingen, zoals West Virginia. Maar die stemden toch al Republikeins.

Op de nieuwssite Vox.com schiet Ezra Klein overtuigend gaten in het economische discours. Ongelijkheid is een diep probleem, maar juist met de werkgelegenheid gaat het onder Obama weer goed - en alleszins beter dan in periodes waarin demagogen geen schijn van kans maakten. Toen de trumpiaanse radicaal-rechtse populist Pat Buchanan in 1992 kandideerde voor het presidentschap, was het wantrouwen in de overheid dieper en het consumentenvertrouwen lager dan vandaag, stipt Klein aan. Toch raakte Buchanan niet door de primary's.

De reden waarom Buchanan faalde (en Trump niet) is triomfantelijk democratisch in zijn eenvoud: hij werd tijdig afgestopt door een sterkere kandidaat: vader Bush (die zelf vervolgens zou verliezen van Bill Clinton). Het partij-apparaat dat een kwarteeuw geleden nog een demagoog kon afremmen, is vandaag verpieterd. En dat is natuurlijk wel mede gebeurd onder de anti- elitaire mokerslagen van de 'woedende burger'.

Babygenocide: vind ik leuk

Die woede is meer cultureel dan economisch bepaald. Dat blijkt ook uit, alweer, de exitpolls. Trump kon triomferen door grote groepen in de laagste inkomensklassen terug te winnen voor de Republikeinen. Maar in alle hogere klassen scoort hij ook goed.

Dat zou weleens te maken kunnen hebben met wat Mark Elchardus in deze krant 'declinisme' heeft genoemd: "de vrees en de verwachting dat het achteruitgaat met de samenleving". Ook al hebben velen het zelf goed, toch leeft de overtuiging dat we met z'n allen naar de haaien gaan. Enter de populist die "America great again" wil maken.

Die overtuiging wordt ook niet meer uitgedaagd in een medialandschap waarin de Amerikaan enkel nog het radio- en tv-nieuws krijgt dat zijn emoties bevestigt en via Facebookalgoritmes alleen de berichten die hij 'leuk' vindt. Het is daar dat burgers ingeprent wordt dat de stembuskeuze doorslaggevend wordt als ze babygenocide (abortus dus), open grenzen en wapenverbod willen tegenhouden. En dat ze dus nog beter voor die gekke Trump kunnen kiezen dan voor de "duivel" van de overzijde. Het omgekeerde geldt evenzeer.

Dat is allemaal niet zo nieuw en onoverkomelijk. De saaie waarheid over de Tsunami Trump is: er is geen tsunami geweest. Donald Trump heeft minder voorkeurstemmen gehaald dan zijn Republikeinse voorgangers John McCain en Mitt Romney. Ook Trump had perfect afgestopt kunnen worden, maar dan wel door een sterkere tegenkandidaat.

De Clinton-mislukking

Het pijnlijke verhaal van deze verkiezingsslag is de ineenstorting van de ideeëloze, overtuigingsloze Clinton-campagne. Miljoenen Democratische kiezers zijn thuisgebleven, in het volle besef dat hun abdicatie een figuur als Trump mee aan de macht kon helpen.

De campagne mag dan wel themaloos geleken hebben, de kiezers hadden wel degelijk issues. De vastberadenheid van de burgers die pakweg abortus, een wapenwet, migratie, de Wall Street-arrogantie of internationale handel willen tegenhouden, is groter gebleken dan die van de burgers die Trump wilden (en konden) tegenhouden.

Demagogen zijn geen natuurramp. Hun golfslag hoort bij de natuur van de democratie. Zeker, de golven gaan hoger, tegenwoordig, in Europa en in de VS. Wat ze op het strand achterlaten aan maatschappelijke angsten en bekommernissen is bijzonder leerrijk.

Toch zijn ook die hoge golven perfect in te dijken. Patrick Janssens heeft het gedaan. Bart De Wever heeft het gedaan. Maar het vergt dan wel kandidaten en politieke organisaties die de vermolmde structuren en dynastieën overstijgen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234