Zaterdag 25/05/2019

Niemand wordt beter van de detentiefabriek

Hans Claus is directeur van de gevangenis van Oudenaarde, secretaris van de vzw De huizen en co-auteur van 'Huizen, naar een duurzame penitentiaire aanpak'. Hij schrijft op persoonlijke titel. "De nieuwe gevangenis in Beveren is even achterhaald als het oude complex in Vorst", schrijft hij.

Op het eerste gezicht lijkt het verhaal eenvoudig. De criminaliteit stijgt, of er tekent zich in de samenleving een nood af om strenger te straffen, de gevangenissen raken overvol, dus moet de detentiecapaciteit worden verhoogd. Nu men na allerlei pogingen om te straffen buiten de gevangenis om de gedetineerdenbevolking toch ziet stijgen, kan men om humanitaire redenen niet anders dan op korte termijn cellen bijbouwen. Zo werd vrijdag de gevangenis in Beveren officieel geopend.

Maar laat ons liever naar diepere oorzaken van de overbevolking zoeken, wil men op lange termijn niet nog eens voor de noodzaak van een masterplan staan.

Het blijft op het eerste gezicht een mysterie dat alle alternatieve straffen die in de plaats van de gevangenisstraffen zijn uitgewerkt, geen daling van de gedetineerdenpopulatie tot stand hebben gebracht. De keuze om de straffen te laten plaatsvinden in plaats van achter de muren van de gevangenis, kwam er nadat men tot het inzicht was gekomen dat opsluiting hoge recidivepercentages opleverde.

Criminele pikorde
Vooral korte straffen werden daarop omgezet in werkstraffen en elektronisch toezicht. Voor gevallen waarin dit 'homeopatische' middel niet werkte en waar de rechter de tijdelijke verwijdering uit de samenleving toch noodzakelijk achtte, diende men de dosis van de gevangenisstraf op te drijven. Langere gevangenisstraffen, oneigenlijk gebruik van de voorlopige hechtenis en dus overbevolking waren het gevolg.

Meer gedetineerden dan voorheen ondergaan daardoor hun straf op een wijze waarvan is aangetoond dat het hun herval in de criminaliteit bevordert. Misschien moet men naast de ontwikkeling van de homeopathie (de detentievervangende straf) ook naar een betere pil (een betere detentie) op zoek zijn gegaan?

Detentie is vooralsnog een maatschappelijke noodzaak. Niet alle problemen kunnen in de schoot van de vrije samenleving opgelost worden. Soms moeten mensen uit hun natuurlijke biotoop worden gehaald. De vraag is alleen of dit in klassieke gevangenissen moet gebeuren. Die halen weinig, of zelfs een negatief resultaat.
Gevangenissen zijn iets uit de industriële samenleving. Ze zien er ook uit als fabrieken. Oorspronkelijk was het een ingenieus en geniaal systeem om mensen massaal en toch eenzaam op te sluiten. Door die straf zouden criminelen, verlost van slechte invloeden uit hun omgeving en teruggeworpen op hun ongeschonden prille natuurlijke staat, zich bekeren.

Hoewel die aderlating de mens erg verzwakte en hem niet genas, bleef men dat systeem een eeuw lang volhouden. De fabriek moest immers draaien. Men weet ondertussen dat de mens slechts mens wordt in interactie met zijn medemens. Men behield de gevangenissen, maar men verving de aderlating door een pil. Sociale contacten, arbeid, onderwijs, hulp- en dienstverlening kregen hun plaats in de fabrieken van de opsluiting. Ook dat had geen effect. "Nothing works", schreef de Amerikaanse criminoloog Martinson.
Geen hightech, camera- of informaticasysteem dat daar verandering in kan brengen.

Maar kan het anders dan dat de pil niet werkt als ze wordt geneutraliseerd door het lichaam zelf? Als de mens wordt gevormd door interacties met de medemens, dan moet men op die interacties inwerken. Dit kan bezwaarlijk door massadetentie te organiseren. In die detentiefabrieken ontstaat onder de gedetineerden van alle slag al vlug een criminele pikorde.

Diefstal, afpersing, mobbing, afrekening, handel in verboden middelen : in een gevangenis waar gedetineerden, kort- en langgestraften, verslaafden en beroepscriminelen, geesteszieken en karakterzwakken elkaar ontmoeten, hervat het criminele leven van buiten snel. Men krijgt geen vat op die interacties. Elke resocialiserende activiteit wordt onmiddellijk geneutraliseerd door die hardnekkige werking van het lichaam van de gevangenis zelf.
Het kader, de negentiende-eeuwse gevangenis, kan de inspanningen die leraars, trajectbegeleiders, therapeuten en monitoren zich getroosten, niet laten renderen. Celdeuren terug dicht dan? Terug naar de aderlating? Of verder zoeken op die pil en de omstandigheden waarin ze dient te worden gebruikt?

Want ook afgelopen weekend liep het weer uit de hand. In de gevangenis van Vorst hebben de beambten het werk neergelegd, nadat enkelen rake klappen hadden gekregen. Het zoveelste bewijs dat zelfs de loutere handhaving van de orde geen sinecure is. Wat kan werken, is detentie in kleinschalige detentiehuizen die van elkaar verschillen in hun aanbod en in hun veiligheidsgraad, en die de drempel met de omgeving zo laag mogelijk houden.

Alleen op die manier kan de detentie dienstig gemaakt worden om een sociaal netwerk rond de (ex-)gedetineerde te onderhouden of tot stand te brengen en om aan een maatschappelijke rol van de (ex-)gedetineerde te werken. Die twee zaken zijn essentieel in het terugdringen van de kansen op herval na het uitzitten van de straf. In kleine detentiehuizen in elke gemeente kan wél op de interactie met de medegedetineerde ingegaan worden en wordt het persoonlijk verhaal een bouwsteen voor de toekomst.

Sneeuwbal
In zulke huizen kan een straf gestalte krijgen die veel minder uitmondt in herval, waardoor de sneeuwbal stopt met rollen.
Verschillende problemen vragen om verschillende, gepersonaliseerde antwoorden. Detentie is een middel dat gedifferentieerd dient toegediend te worden. Dat is de oplossing op lange termijn. Maar het is raadzaam om nu al proefprojecten op te zetten. Want we willen niet van masterplan naar masterplan. Dat kan de samenleving financieel en moreel niet aan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.