Dinsdag 19/01/2021

Syrië-strijders

"Niemand vraagt mij ooit: mist u uw zonen?"

Yasmina koestert haar anonimiteit. Er is schaamte, en angst voor onbegrip. Maar er is ook haar zoon in Syrië die haar waarschuwde: 'Mama, als je ooit met de pers praat, hoor je niets meer van mij.'Beeld Tim Dirven

Yasmina is moeder van drie Syrië-strijders, die ook aanwezig waren bij de rellen in Borgerhout, in 2012. Twee van haar zonen zijn intussen gedood. "Dat wij, de ouders, voor hun vertrek verantwoordelijk zijn, dat krijgen we telkens weer te horen. Maar geen mens die zegt: moeders zouden hun kinderen niet moeten overleven."

Hij is getrouwd nu, zegt ze. Met een meisje uit België dat, net als hij, naar Syrië afreisde. Ze heeft haar schoondochter al enkele keren op foto gezien. Mooi, vindt ze. Neen, kinderen zijn er nog niet. Maar Said zegt dat hij gelukkig is ginder. Dat hij een huis heeft, geld krijgt. Af en toe moet hij naar het front, maar ja, daarvoor trok hij ook naar daar, niet waar? Hier, kijk, de foto's van toen ze alledrie nog leefden. Haar roze beschermhoes klapt open, ze scrollt op haar Samsung. Beelden van lachende jongens. Soms stoer met kalasjnikov in aanslag, soms dollend met elkaar. Dikke fun daar, in Syrië. Een waarop hij haar een kusje toeblaast, een ander waarop hij een ijsje eet. Het ontbreekt ons aan niets, mama.

Yasmina (47) veegt de tranen weg die over haar wangen rollen. Het hele gesprek heeft ze die zitten verbijten, maar wanneer het gaat over haar eenzaamheid, breekt ze. Ze verontschuldigt zich een beetje tussen twee snikken door. Zegt dat ze hem nog vaak spreekt. Zegt dat het na twee jaar niet gemakkelijker is geworden, twee zonen dood op het slagveld, de derde die nog steeds de jihadist uithangt in Syrië. Een keer is ze helemaal naar Turkije afgereisd, in de hoop dat hij naar de grens zou komen zodat ze hem en zijn bruid kon zien. Tien dagen lang bleef ze hoopvol wachten. Maar hij wilde niet afkomen. "Hij vond dat, als ik hem wilde zien, ik maar naar Syrië moest komen."

Het is de eerste keer dat Yasmina haar verhaal doet aan de pers. Net als andere ouders van Syrië-gangers koestert ze haar anonimiteit. Er is schaamte, en ook angst voor onbegrip. Maar er is ook haar zoon in Syrië die haar waarschuwde: "Mama, als je ooit met de pers praat, hoor je niets meer van mij."

En toch wilde ze dit doen, zegt ze. "Niet iedereen beseft dat ook de ouders slachtoffers zijn. Geen enkele ouder wil dat zijn kind naar oorlogsgebied vertrekt, de dood tegemoet. Dat wordt vaak vergeten." Haar naam en die van haar drie zonen zijn daarom veranderd. Sommige situaties ook, om herkenbaarheid te verkleinen.

Baard

Met zo'n vierhonderd zijn ze, de jihadisten die uit België richting Syrië vertrokken. Ahmed en Bilal, de jongste zonen, waren bij de eerste lichting en stonden op de lijst die eind 2012 al circuleerde in gerechtelijke middens. 'Sharia4Belgium-leden die zich reeds in de richting van Syrië begaven', kopte het document, waarop 33 namen stonden. IS en het kalifaat waren nog veraf maar terwijl de wereld zich het hoofd brak over het al dan niet bewapenen van de Syrische oppositie, kwam langzaam maar zeker de stroom van buitenlandse strijders naar Syrië op gang.

Zoals bij een pak andere ouders van Syrië-gangers had ook Yasmina niet meteen door dat haar zoons radicaliseerden. Thuis waren ze gelovig, maar niet orthodox. Sharia4Belgium zei haar in 2012 slechts vaag iets. Ja, Ahmed had wel al enkele jaren een islamitische baard, maar daar stelde Yasmina zich niet echt vragen bij. Dat hij, samen met andere leden van Sharia4Belgium, streetdawah deed, wist ze niet. Dat hij zelfs tot de belangrijke leden van de organisatie werd gerekend, kon hij thuis goed verbergen. Het was de tijd dat Fouad Belkacem als relschopper en haatzaaier werd gezien, nog niet als ronselaar van Syriëstrijders.

Toen in september 2012 rellen uitbraken in Borgerhout, na protesten van Sharia4Belgium tegen de anti-islamfilm Innocense of muslims, waren Said en Mohamed bij de meer dan honderd die administratief werden aangehouden. "Ze hadden niets misdaan en toch kregen ze toen een boete. Tweemaal 250 euro. Dat kwam hard aan bij hen."

Niet lang na die feiten vertrok Ahmed. "Hij zei dat hij naar Londen ging om daar enkele weken islamitische studies te volgen. Ik geloofde hem, hij had dat eerder ook al gedaan", vertelt de moeder. Maar de 22-jarige Ahmed, de trots van de familie omdat hij aan de universiteit studeerde, ging helemaal niet naar Groot-Brittannië. De geruchten deden snel de ronde dat Ahmed in Syrië zat. "Ik belde hem nog, vroeg hem of dat waar was. Neen, mama, zei hij, ik zit heus wel in Londen." Pas later, via via, vernam Yasmina dat hij tegen haar had gelogen.

Ze voelde haar twee andere zonen aan de tand. Of ze wisten dat hij naar ginder was gereisd? De jongens zeiden niets, maar waren wellicht wel op de hoogte, want niet veel later vertrokken ook zij. "Ik had hun paspoorten en identiteitskaarten verstopt, omdat ik bang was dat ze hun broer zouden volgen. Maar op een dag was Bilal toch weg. Hij was nog maar zestien en zijn broer belde later om te melden dat Bilal bij hem in Syrië zat. Bilal en Ahmed waren erg close." Niet veel later volgde ook de 26-jarige Said, haar oudste. "Hij zei die dag dat hij naar een manifestatie in Brussel ging. Ik voelde wel dat er iets niet klopte; hij deed heel vreemd en had een dikke rugzak bij zich." Ze schudt het hoofd. "Ik kon hem niet tegenhouden."

De inlichtingendiensten waarschuwden wel, maar controles op luchthavens of andere grensposten waren begin 2013 bijna onbestaande. Een ticket richting Istanbul, de bus richting Syrische grens en je was er. Niemand vond het vreemd dat groepjes Marokkaanse jongens samen het vliegtuig namen naar Antalya.

Yasmina meldde de verdwijningen bij de politie, maar Syrië was nog geen hot item en veel schouders werden opgehaald. Meerderjarig, klonk het over Said en Ahmed. Hij zit wellicht bij een vriend en komt wel snel terug, kreeg ze te horen over de minderjarige Bilal. Pas toen de school van Bilal alarm sloeg, kwam ook de politie in actie. "Op een dag vielen ze hier binnen en namen ze alle spullen mee van mijn zonen. Computers, papieren, spelletjes, alles." Ze kijkt rond in de bijna lege huiskamer waar niets herinnert aan de drie jongens. Geen foto's, geen hebbedingen, geen boeken. Hun grootmoeder is alles komen weghalen toen het Yasmina te veel werd.

Toen haar derde zoon was vertrokken, besefte Yasmina dat het uit was met het mooie leven dat ze tot dan had gehad. Getrouwd halverwege de jaren tachtig in Marokko, naar België verhuisd met haar echtgenoot, bijna onmiddellijk zwanger. Ze scheidde van haar eerste echtgenoot, maar hertrouwde en sindsdien was ze gelukkig, zegt ze. "Mijn jongens waren heel behulpzaam, tolkten als het moest, hielpen mij in huis. We gingen ieder jaar op vakantie naar Marokko. Het was een goed leven, beter dan ik ooit had kunnen dromen."

Telefoons afgeluisterd

Voorjaar 2013. De berichten dat er tientallen jihadisten vertrokken zijn uit België hebben de internationale media gehaald. Er wordt gesproken over oorlogsmisdaden die deze strijders begaan: geruchten over moorden, zelfs een onthoofding. Tegen Yasmina houden de jongens nog heel lang vol dat ze aan hulpverlening doen in Syrië. Ze sturen foto's van het ziekenhuis waar ze werkten. "De mensen lijden, mama, zei Ahmed tegen mij. Wij helpen hen hier." Maar wanneer ze foto's beginnen te sturen waarop ze staan met kalasjnikovs en in camouflagekleding, begint ook Yasmina te twijfelen.

Majlis Shura al-Muhajireen heet de militie waar de meeste Belgische strijders terechtkomen. Later zou de eenheid worden opgenomen binnen IS. Op sociale media posten de Belgen in Syrië verhalen en foto's van hun avonturen. "Dit leven is niks", schrijft de jongste op Facebook. "Het is slechts een korte periode waarin Allah je test. Je moet sterk zijn en je geloof met beide handen grijpen... Weet dat dit leven kort is en het leven hierna voor altijd."

Thuis in België is het leven van Yasmina een hel geworden. Zenuwslopende weken en maanden waarin ze weinig of geen nieuws ontvangt van het front. Ze bellen wel met moeder, maar de telefoongesprekken zijn kort en nietszeggend. Hoe is het, zoon? En je broers? Goed, en met jou, mama? De jihadisten worden afgeluisterd door het Belgische gerecht en dat weten ze. Ze geven aan de telefoon zo weinig mogelijk details over wat ze precies doen ginder. "Ik weet tot vandaag niet wat ze precies doen in Syrië.

In september 2013 krijgt Yasmina het telefoontje waarvoor ze maandenlang heeft gevreesd. Dat Ahmed dood was, klinkt het van haar overblijvende zoons. En dat ze hem daar hebben begraven, in islamitische grond. Ze smeekt de twee anderen tevergeefs om terug te keren naar België. Nog eens zeven maanden later is er het tweede telefoontje. Haar jongste, Bilal, is dood.

Schuldgevoel

Aan de ouders denkt niemand, zegt Yasmina. Of misschien toch, als er een interview moet worden afgenomen. Of als ze nog maar eens ondervraagd worden door de Antwerpse politie. Zeker dat u niet wist waar uw zoon naartoe trok, mevrouw? Hoe gelovig bent u? Wat vindt u van het salafisme? Yasmina: "Niemand die vraagt: mist u uw zonen? Of zegt: moeders zouden hun kinderen niet moeten overleven. Ik kan niet eens het graf van mijn kinderen bezoeken. Bovenop het schuldgevoel dat we al hebben, kregen we er nog eens flink ingeramd dat wij verantwoordelijk zijn voor hun vertrek."

En dan moest het proces tegen Sharia4Belgium nog van start gaan. Waren Ahmed en Said tot dan twee van de vele Belgen die vertrokken, anoniem en ver weg, dan bracht de rechtszaak hen plots akelig dichtbij. Bilal was niet bij de beklaagden, als minderjarige kon hij niet samen met de 46 anderen terechtstaan. Ahmed en Said kregen ieder vijf jaar cel. "Ahmed was dood, en toch moest hij nog eens veroordeeld worden? Dat proces haalde natuurlijk plots alles naar boven."

Ze is naar geen enkele zitting geweest. Eigenlijk gaat ze bijna niet meer naar buiten, ziet ze haast geen kennissen of vrienden meer. Ook de moslimgemeenschap begrijpt haar niet, zegt ze. Ook bij hen is er argwaan. Wel vindt ze wat steun bij andere ouders van Syrië-gangers. En dat is nog altijd een groeiende groep, zegt ze. "Vorige week is er nog een meisje vertrokken. Ik ken ouders van wie dochter, zoon, schoondochter en schoonzoon allen tesamen zijn afgereisd naar Syrië. Bij een andere familie ging het om een broer en een zus."

Yasmina hoopt nog steeds dat Said terugkomt naar België. Ergens wil ze terugkrijgen wat ze verloren is: een uitgebreide familie, kleinkinderen om te koesteren. "Ik vraag het telkens als ik hem aan de lijn heb. Zoon, zeg ik dan, ook al moet je naar de gevangenis, kom terug naar huis. Maar diep in mezelf weet ik wel dat hij dat nooit zal doen. Waar ik het meest voor vrees is een derde telefoontje, om te melden dat ook hij dood is. Dan heb ik niets meer."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234