Zondag 19/09/2021

'Niemand komt van nergens'

Waarom werd Mattheus in 1831 achtergelaten? En was hij de zoon van een Zweedse kapitein? De voorvader van kinder-psychiater Peter Nordin (43) was een vondeling, net als het kindje dat onlangs in Antwerpen in de vondelingenschuif werd gelegd. 'Elke verklaring die jou zint, bedaart jou.'

"Omtrent tien uren des avonds is een nieuwgeboren gezond kind van het mansgeslacht in de schuif gelegd geweest. Hebbende op zich een baal katoenen hemd, een baal begijn-ondermutsken, purper katoenen koof, blauw en geel geruit, witte demieten slaaplijf, grauw lijnwaden doek,... alles versleten."

Peter Nordin toont het document waaruit hij deze oude zinnen voorleest, de kopie van een pagina uit het registratieboek van het OCMW-archief Het Maagdenhuis in Antwerpen. "Met deze beschrijving start ons geslacht Nordin", zegt hij. "Stamvader Mattheus kwam in het voorjaar van 1831 in de vondelingenschuif terecht, in tot op de draad versleten kleertjes, met mutsje op en doek om. De reden waarom zijn moeder afstand van hem deed, blijft voor altijd onbekend."

Peter Nordin is een gereputeerd kinderpsychiater en oprichter van het Antwerpse medisch psychopedagogisch centrum Station Kinderen Centraal. Op zijn site staat dat hij "een grote voorliefde heeft voor de zeer vroege kindontwikkeling, de rol die deze blijft spelen in latere ontwikkelingsfases en zijn verdere leven". Geen wonder, denk je, maar zodra we face to face zitten in zijn consultatieruimte, wuift Peter Nordin de opmerking weg: "Ik zou niet meteen een link leggen tussen mijn bijzondere afkomst en de latere keuzes in mijn professionele leven."

Toch kan hij niet ontkennen dat het verhaal over de vondeling-voorvader wel degelijk meeloopt in zijn leven. En in dat van Peters vader Jacques Nordin, die een bundel papieren toont, uittreksels uit geboorte- en andere registers. Heel zorgvuldig heeft hij het materiaal bijeengezocht. Voor zijn genealogisch onderzoek was er een groot gemak: ver hoefde hij, letterlijk, niet te zoeken. Er is een eindpunt van de stamboom, of beter een beginpunt: 1831.

Jacques Nordin: "11 maart 1831 om precies te zijn. De geboortedag van Mattheus is de dag waarop hij in de schuif werd gelegd. Alles wat we over hem te weten komen, is waardevol en vervullend. Alles benieuwt ons. Ook het jaar waarin hij te vondeling is gelegd. Wat een fascinerende periode in onze vaderlandse geschiedenis was me dat."

1831 was het jaar na de Belgische revolutie tegen Willem I, het jaar na het uitroepen van de Belgische onafhankelijkheid. Maart 1831, dat was drie maanden voor de inauguratie van koning Leopold I. In maart 1831 werd een coup van orangisten tegen de prille Belgische staat nipt de kop ingedrukt. Kortom, het was een woelige periode van bestuurlijke onzekerheid én van groeiende armoede in de grote Vlaamse steden.

Filmisch verhaal

Jacques Nordin: "Armoede was een van de belangrijkste redenen waarom kinderen te vondeling werden gelegd. Was dat in ons geval ook zo? Wie zal het zeggen. Wij beschikken enkel over die zinnetjes die Peter net voorlas. We weten intussen ook dat in de schuif naast Mattheus een halve speelkaart lag, de klaveren aas. In de vondelingenlade lag standaard een diagonaal doorgesneden speelkaart. Wie het kind deponeerde, nam één deel mee, het andere deel bleef achter. Indien de moeder het kind later terug wilde, vormde dat stukje speelkaart het bewijsstuk."

Het gebeurde zelden en het gebeurt nog zelden, dat een vondeling later door de moeder weer wordt opgehaald. Ook de moeder van Mattheus liet niets meer van zich horen, al doen bij Mattheus' afstammelingen romantische verhalen de ronde die dat (gedeeltelijk) tegenspreken. Rond Mattheus werden de voorbije decennia vele vertellingen gesponnen, en van generatie op generatie - na aandikking - voor waarheid doorverteld.

Het verhaal over 'de Zweedse kapitein' bijvoorbeeld of dat over 'de koets'. In havenarchieven ontdekte de familie Nordin ooit dat negen maanden voor de geboorte van Mattheus twee Zweedse boten aan de Antwerpse kade lagen. Ze doorbladerden Zweedse telefoonboeken en begrepen al snel dat de naam Nordin ginder evenveel voorkomt als Janssens en Peeters hier. Ook de 'blauw en geel geruite koof' (een soort muts) die Mattheus droeg, werd door bepaalde familieleden als een duidelijke hint (de Zweedse vlag) begrepen.

Vikingdokter

En zo groeide stilaan en zonder tegenspraak het vertelsel dat Mattheus was verwekt door een matroos - later werd dat 'kapitein' - die na een korte maar 'met vrucht geslaagde' relatie met Mattheus' moeder, weer het ruime sop had gekozen.

Nog een aanname die later als waarheid werd doorgegeven: het verhaal over Mattheus' bijna-hereniging met zijn moeder. De jongen die volgens de overlevering door de nonnekes werd opgevoed, kreeg op zijn twaalfde de boodschap dat zijn moeder zich had bedacht. Even anoniem als Mattheus was 'neergelegd', zou hij weer worden 'opgehaald'.

De zusters van het klooster kleedden de jongen mooi aan, brachten hem naar de afgesproken plek, ergens op de hoek van een Antwerpse straat en wachtten, tot een koets hun richting uitkwam. Het rijtuig vertraagde, maar toen het ter hoogte van de straathoek en in de buurt van Mattheus kwam, werden de paarden ineens aangespoord. De koets reed door tot grote consternatie van de jongen die daarna terug naar het klooster werd gebracht.

Peter Nordin: "Geef toe, zo'n overlevering, zo'n beschrijving, dat is gewoon filmisch. Het verhaal illustreert vooral hoe de Nordins generaties lang de noodzaak voelden om te zoeken naar een verklaring voor wat hun stamvader was overkomen."

Tot Jacques Nordin, voortbouwend op het speurwerk van zijn vader, een accuraat onderzoek voerde dat de romantische storytelling doorprikte. Jacques: "In Het Maagdenhuis vernam ik de waarheid. De babyjongen die op 11 maart werd gevonden in de schuif, kreeg een naam die werd bedacht door de ambtenaar van de burgerlijke stand. De heilige van de dag was Mattheus.

"Voor de familienaam volgde de ambtenaar het alfabet. De vorige vondeling had een familienaam met M gekregen, nu was de N aan de beurt. De familienaam mocht nooit lijken op een bekende naam uit het Antwerpse, zoals Notenboom of Naudts. Dat zou verwarring scheppen. De ambtenaar hield een lijst bij met namen 'die vreemd klonken' en daartussen zat die naam Nordin.

"Mattheus Nordin werd gedoopt en bij een min geplaatst die hem een tijdlang de borst gaf. Daarna werd hij overgebracht naar een landbouwfamilie in Koningshooikt. Hij ging naar school, leerde lezen en schrijven, en hielp later mee op de boerderij. Mattheus huwde in 1858, kreeg in totaal tien kinderen, onder wie de tweeling Petrus en Paulus. Petrus was mijn grootvader. 'De Peer', zo noemden we hem, kwam vaak bij ons langs op woensdagnamiddag en vertelde dan graag over die voorvader-vondeling. We zijn met dat verhaal opgegroeid."

Emotioneel doet het Jacques Nordin niet veel dat hij afstamt van een vondeling. "Je hebt wel de indruk dat je nooit voorbij een bepaalde barrière kunt. Je familiegeschiedenis is kort, wegens die cesuur."

Peter Nordin: "Ik krijg vaak opmerkingen over mijn familienaam. Vroeger vroeg men mij of ik Scandinavische roots had. De laatste jaren wordt vaak gepeild naar mijn mogelijke Marokkaanse wortels, vanwege Nordin, wat qua uitspraak lijkt op Noureddine. In mijn praktijk komen al eens mensen langs die een Arabische dokter willen. Ze schrikken dan als ze me zien. Ik heb niet echt een donkere teint, ben eerder van het, welja, Vikingtype. (lacht luid)

"Toen ik jonger was, wilde ik zelf ook weten hoe ik aan die Scandinavisch klinkende naam kwam. En toen werd meteen het verhaal van de Zweedse boot opgerakeld. Net als mijn vader vind ik die cesuur in mijn genealogie bevreemdend: het gegeven vooral dat er vóór 1831 een groot gat gaapt, terwijl dat natuurlijk niet zo is. Er was iets of iemand daarvoor. Niemand komt van nergens."

Lastige jongen

De veerkracht van zijn voorvader boeit de kinderpsychiater enorm. "Mattheus heeft het gered, terwijl in die tijd één op de twee vondelingen stierf. Mattheus groeide bovendien uit tot een flinke man die een groot gezin stichtte en 75 jaar oud werd. De levensverwachting lag toen een stuk lager. Grote veerkracht, denk ik dan. Dat fascineert me enorm in mijn werk, de zogenaamde onverwoestbare kinderen. Kinderen die het ondanks ellende, miserie, tekortkomingen op het emotionele en materiële vlak, toch goed stellen. Hoe doen ze dat?, vraag ik me vaak af.

"Ik ken een aantal mensen die het echt hebben gered, die uit een vicieuze cirkel zijn gestapt en erin zijn geslaagd om een patroon van generaties te doorbreken. Waar ontstaat die veerkracht die ervoor zorgt dat sommige kinderen en jongeren correcties kunnen maken? Waarom kunnen zij dat wel en anderen niet? Die materie vind ik als kinderpsychiater mateloos interessant en misschien heeft dat met mijn familiegeschiedenis te maken."

De Nordins weten wellicht veel meer over hun voorvaderen dan de gemiddelde Vlamingen kennis hebben over hun verre verwanten. Peter Nordin: "Klopt. Wij zijn geboeid door onze relatief korte voorgeschiedenis en kennen net daarom de namen van onze voorouders goed. Iedereen zoekt ooit in zijn leven naar zijn betekenis; de factor herkomst speelt daarbij een rol. Je wilt weten wie je bent, en wat jou samenstelt.

"Jezelf ontdekken doe je én door vooruit én door achterom te kijken. Ik heb veel over mezelf geleerd door mijn kinderen te observeren. Alles uit jouw context helpt om jezelf te leren begrijpen, ook oude verhalen die feitelijk niet kloppen. Zelfs pure interpretaties hebben hun waarde. Het verhaal is dan misschien niet juist, maar het helpt jou toch vooruit. Neem mijn vader. Hij is altijd een beetje een lastige jongen geweest. Toen hij in de humaniora zat, liet hij zich buizen omdat hij per se naar de zeevaartschool wilde gaan. Zijn droom was kapitein worden op de lange omvaart. Wat denk je dan, als je dat hoort?"

Dat het verhaal van die Zweedse boot nog zo gek niet was?

Jacques Nordin: "Mij zegt het alleen dat het gewoon in mij zat; ik was gefascineerd door de haven en mijn vader werkte er. Ik heb ook heel lang boten getekend."

Geboren voor roze zegeltjes

Peter Nordin: "Inderdaad, maar stel dat het verhaal van die kapitein klopt, dan leg je logischerwijze de link. Elke verklaring die jou zint, bedaart jou. In elke familiegeschiedenis steekt een dosis subjectieve kennis die in volgende generaties als verklaring wordt gebruikt. Ook daar is niets mis mee, als het verhaal maar in jouw puzzel past. Sommige dingen wringen, dus die neem je niet mee, andere voelen goed aan en die brengen rust.

"Ik heb ooit gelezen over 'de familieziel', over hoe familieopstellingen mensen een betekenis meegeven die ze blijkbaar nodig hebben om verder te kunnen in het leven. Bert Hellinger heeft er veel boeken over geschreven. Hij kreeg bakken kritiek over zich heen, maar wat hij aanraakte, is boeiende materie. Ik gebruik het niet in mijn werk, maar ik heb een collega die er resultaten mee boekt. Ik vind discussies en publicaties over het vakgebied van de epigenetica, over wat buiten die genen aan ervaring wordt doorgegeven, enorm interessant."

Peter Nordins afkomst zorgde er dus toch een beetje voor dat hij durft te kijken naar wat buiten het bekende terrein ligt?

Peter Nordin: "Of dat ermee te maken heeft, maakt alweer niets uit. Het kan. Of niet. Je hebt een bepaalde kennis, raapt onderweg zaken op, ontdekt nieuwe dingen en neemt mee wat bij jou past. Ik kan me niet voorstellen dat Mattheus het niet heeft gedaan, nagegaan wat hem mee samenstelde. Deze reflecties zijn belangrijk, omdat het fundamenteel gaat over de waarde en over het wenselijke van jouw leven."

Jacques (knikt): "Gewenst zijn, ook dat is een belangrijk thema bij ons. Neem mijn ontstaansverhaal. Ik werd geboren in 1942, mijn zus was toen vier jaar oud. In de oorlog kregen mijn ouders roze zegeltjes. In ruil daarvoor kregen ze brood en melk. Er heerste toen hongersnood, er was zo weinig eten. Mijn moeder heeft op een bepaald moment gezegd: we gaan een tweede kind maken, dan krijgen we extra roze zegeltjes. Dat was mijn bestaansreden. Ik was gewenst, om economische redenen en dat volstaat voor mij; ik vind daar niets ergs aan. Mattheus te vondeling leggen had wellicht ook economische redenen."

Peter: "De economie speelde vroeger vaak mee bij het maken van kinderen. Je 'kocht' kinderen die later zouden werken op de boerderij of zouden helpen om voor jou te zorgen. Nu ligt de kinderwens op een ander niveau. Ikzelf koos vrij laat, maar heel bewust, voor mijn kroost. Als jongvolwassene had ik altijd gezegd dat ik geen kinderen wilde. Na mijn dertigste kwam ik van al dat beredeneerde los en kwam mijn gevoel bovendrijven.

"Toch vond ik het belangrijk eerst aan een veilig nest te bouwen, veilig op het emotionele vlak, meer dan op het materiële. Toen dat oké was, werd onze eerste zoon geboren en twintig maanden later de tweede. Niet iedereen denkt en handelt zo. Kinderen kunnen er ook ineens zijn, onverwacht, op een minder goed moment of zelfs ongewenst.

"Kinderen grootbrengen is én een waardevolle én een moeilijke taak. Helaas zie ik in mijn praktijk nog te vaak ouders die zich daar niet zo van bewust zijn. Ik zie ook koppels die heel snel uit elkaar gaan, daarbij vooral aan zichzelf denken en de kinderen vergeten. Sommigen zetten hun kinderen zelfs als wapen in na de scheiding.

"Als psychiater en psychotherapeut heb ik het bijzonder lastig met vechtscheidende ouders. Laatst volgde ik een interessante studiedag waarop een antropoloog uiteenzette hoe men doorheen de geschiedenis naar kinderen keek: vroeger dus meer economisch, nu meer sociaal-emotioneel. Toch lijkt die jongste evolutie nog niet overal doorgedrongen. Niet alle kinderen worden gezien als personen met eigen rechten en een eigen waarde."

Je herkomst kennen lijkt de laatste tijd almaar aan belang te winnen. Voor Peter Nordin zijn roots belangrijk, maar ze zijn niet alleszeggend. "Ik heb net als mijn vader een bijzondere fascinatie voor boten, de zee, de haven. Bij mij gaat dat op een diepere laag over vertrekken, even onderweg zijn, missen en terug thuiskomen. Maar ook over de metafoor 'veilige haven' binnen die hechtingscirkel tussen kinderen en ouders. Dat die 'haven' belangrijk is bij mijn werk als psychiater, zou je weer makkelijk kunnen pareren met: daar is de Zweedse kapitein weer. Een verklaring hoeft voor mij niet; met de vaststelling ben ik al een heel eind weg en dat maakt me rustig."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234